Вялікдзень - Светлае

Хрыстова Ўваскрэсенне

Мікола МАКСІМОВІЧ

Вось і праляцела сёлета кароткая і цёплая зіма. Так і не паспеў выпасці сапраўдны снег, а ўжо зіма сустрэлася з вясной на свята Грамніц, затым праводзілі мы яе на Шырокай Масленіцы. Вось і Вялікі пост прайшоў, і наблізіліся мы да самога светлага і радаснага свята Царквы - Вялікадню Хрыстова. Аб велічы і важнасці гэтага свята шмат гаварыцца. Але я прывяду толькі знамянальныя словы Свяціцеля Макарыя, мітрапаліта Маскоўскага. "Вялікдзень - свята сусветнае і найвялікшае... Бо Ўваскрэсенне Хрыстова карэннай выявай змяніла і зямлю, і пекла, і Неба... На зямлю Ўваскрэшаны Госпад паслаў Духа Святога і высвянціў на зямлі Хрыстову Царкву - слуп і сцвярджэнне Ісціны, якая будзе на зямлі да сканчэння стагоддзя, і брама пекла не адолее яе... У пекла сыйшла душа Госпада па Яго смерці, знішчыла пекла і паўстала з мёртвых... На неба ўзышоў Уваскрэшаны Хрыстос і заснаваў там Царкву, у якую ўвайшлі і працягваюць уваходзіць душы ўсіх праведнікаў... Царква злучыла Неба і зямлю. У нас адна Царква - зямная і Нябесная. Усё зрабіў для нас Госпад, не будзем жа здраднікамі і забойцамі саміх сябе. Ачысцім і высвянцім свае душы ў таемствах Святой Царквы".

З гэтых слоў становіцца ясным, чаму Вялікдзень лічыцца галоўным святам для ўсіх хрысціян, а вось што жа яна азначае для кожнага з нас у асобнасці і якія традыцыі гэтай урачыстасці? Давайце пагаворым аб гэтым. Наогул у апавяданні аб Уваскрэсенні Хрыста кожная выява ўтойвае найглыбокі сэнс. Так крыж - знак смерці і адкуплення, камень - знак пахавання, жонкі-міраносіцы - знак раптоўнай перамены ад скрухі да неспадзяванай невымоўнай радасці. Бо бывае так у жыцці, што, мы аказваемся ў бязвыхадным становішчы, і раптам мільгане надзея, і нібы хтосьці надае нам сіл зладзіцца з бядой. Цямрэча зрынута, чалавеку не зрабіцца больш здабычай зласлівай смерці. Госпад пераможца і збавіцель.

Святая Царква ў сваім велікодным Набажэнстве менавіта і выяўляе гэтую сусветную радасць аб славе Ўваскрэшанага Госпада. Крыжавы ход, усталяваны ў памяць хаджэння жонак-міраносіц і вучняў з Іерусаліма да труны, заўсёды суправаджаецца спевам і спыняецца ў заходніх дзвярэй храма, дзе ўпершыню раздаецца: "Хрыстос Уваскрос!". Затым уся працэсія вяртаецца ў храм для велікоднай ютрані. Канчаецца Набажэнства прывітаннямі, узаемным цалаваннем і дарэннем фарбаваных яйкаў. Па паданні звычай фарбаваць яйкі звязаны з імем святой Марыі Магдаліны, якая паднесла імператару Тыберыю белае яйка са словамі: "Хрыстос Уваскрос!". "Не веру, - адказаў імператар, - гэта немагчыма сапраўды гэтак жа, як не можа белае яйка ў тваёй руцэ стаць чырвоным". І у тое жа імгненне яйка змяніла свой колер...

Што ёсць Вялікдзень для простага чалавека? Указанне шляху да прасветленага, духоўнага жыцця. Імкненне здабыць мілату, ачысціць сэрца і намер жыць па дабры і па сумленні. Жаданне ўспрыняць усёй істотай Вялікую Таямніцу святога свята. Кожны год асоба вылічаецца дата Вялікадня - заўсёды паміж 22 сакавіка і 25 красавіка (па старому стылю), адпаведна з вясновым раўнадзенствам і сакавіцкай поўняй. Сёлета каталіцкі Вялікдзень пачынаецца 23 сакавіка, габрэйскі - 19 красавіка і праваслаўны - 27 красавіка. Ледзь захіне ў паветры вясной, зазвініць вясёлы птушыны спеў, мы, як і далёкія нашы продкі, поўна глыбокай пашаны чакаем Вялікдзень. Наступае клапотная і вясёлая пара: трэба нічога не выпусціць, не пазабываць, выканаць звычаі і годна сустрэць Светлы Дзень. Нямала векавых велікодных традыцый пачыталася ў розных народаў, шматлікія з іх у вялікім гонары і сёння. Паўсюды дбайна мылі і прыбіралі хаты, куплялі новую вопратку і падарункі. З зайздроснай вынаходлівасцю ўпрыгожвалі жыллё - лампадкі, пунсовыя ружы ды вышываныя абрусы... Вакол адчувалася набліжэнне невядомай, цудоўнай падзеі.

На свята Вялікадня заўсёды бывае велічна, светла, шматлюдна ў храмах, і паветра сапраўды становіцца чароўным ад бесперастанку падпаленых свечак і духмянага фіміяму. У свечкі на Вялікдзень адмысловая роля: напярэдадні свята звычайна неслі з царквы асвячоныя свечкі, каб абыйсці з імі ўсю хату - да дабра (калі свечка па дарозе згасала - чакай беды). Ва ўсім, што звязана з царквой, адчувалася дыханне Бажаства. Таму з такім каханнем імкнуліся людзі выканаць у дакладнасці ўсталяваныя абрады. Галоўны з іх - асвячэнне ежы. З плынню часу ён не змяняецца, але ўсё даражэй становіцца чуткаму і адчыненаму нашаму сэрцу. Таемства адбываецца на вуліцы поруч храма, пры мностве вернікаў. Абавязкова вазьміце з сабою ў царкву дзіця. Хай яно дапаможа вам расставіць на стале кулічы, вялікадні, фарбаваныя яйкі, само запаліць устаўленую ў куліч свячу. Папытаеце зберагчы рукамі мігатлівы агеньчык свечкі, захіліць яе ад выпадковага ветрыка. Калі святар абросіць прынесенае, аддзячыце яго, паклаўшы ў адмысловы кошык трохі грошай або яйка. Дзіўна, як нядоўга доўжыцца абрад, але, колькі выклікае моцных эмоцый. Няма, мабыць, глыбей і ўзнёслей пачуцця, чым трапятанне ад прахалодных кропелек святой вады на твары, вачах, руках, на ружовых шчоках шчаслівага дзіцяці. І ад залагоджаных, цёплых поглядаў вакол... Так жадаецца абняць і расцалаваць усіх!

Жаданне гэта падмацоўвае яшчэ адзін старажытны велікодны абрад - хрыстосаванне, які з'явіўся на Русі з Грэцыі. Дзеці з бацькамі хрыстосаваліся тройчы, толькі мужыкам з жонкамі цалавацца прылюдна лічылася непрыстойным. Больш таго, пахрыстосавацца належыла не толькі з жывымі, але і з мёртвымі: для гэтага абавязкова ішлі з царквы на могілкі.

А ў хаце кожнага чалавека чакала багатая святочная трапеза. Зразумела, у цэнтры велікоднай трапезы было фарбаванае яйка - гэта і рытуальны падарунак, і ежа, і талісман. У якіх толькі легендах не згадваецца яйка, якімі сімвалічнымі значэннямі не надзяляецца. Не выпадковы і чырвоны колер фарбаванага яйка - колер крыві. Адгэтуль паданне аб яйку як аб свеце, пафарбаваным крывёй Хрыста і тым адроджаным да новага жыцця. Нібы з мёртвай шкарлупіны паўстаў з труны Ісус. У простых людзей паўсюдна існавалі прыметы і павер'і аб цудадзейнай сіле асвячонага яйка: атрыманае з рук святара, яно ніколі не сапсуецца і захавае гаючыя ўласцівасці; змешчанае ў кадку з зернямі для пасеву забяспечыць добры ўраджай; аглажаннае ім быдла будзе здаровым і пладавітым; закапанае ў магілу супакоіць душу памершага і іншае. Акрамя таго, яйка магло абараніць ад пажару: праведнік браў яго ў рукі, тры разу абыходзіў вакол падпаленай хаты, паўтараючы "Хрыстос Уваскрос!", і агонь цішэў. Славіўся Вялікдзень яшчэ і справамі дабрачыннасці: цары наведвалі турмы, лякарні і прытулкі, ахвяравалі на ўбогіх і бяздольных. Народ бачыў доўг свой у літасці і добрых распачынаннях.

Святы Вялікдзень - бясспрэчна найвялікшы з царкоўных святаў. Нездарма на ісціне Ўваскрэсення непахісна стаіць вера хрысціянская. Нам выпала вялікае шчасце дакрануцца да старажытнага, патаемнага таемства, асэнсаваць якое, можа быць, справа будучыні. Хрыстос Уваскрос! Сапраўды Ўваскрос!

Усе як адзін узрадуемся,

дарагія браты і сёстры

Ірына ПАЎЛІНА

Аб уваскрэсенні Хрыста апавядае Евангелле. Зрэшты, сам факт паўстання з труны не апісваецца, але евангелісты сведчаць аб тым, што адбывалася да і пасля яго. Калі Ісус Хрыстос памёр і быў зняты з крыжа, Яго паклалі ў труну і пакінулі з плачам. Але іудзейскія ўладары баяліся, як бы вучні не забралі цела Настаўніка і не сказалі потым, быццам ён з мёртвых паўстаў па прадказанаму, таму загадалі заваліць уваход у магільню вялікім каменем і прыставіць пільную варту. Уначы, на трэці дзень пасля пахавання Госпад Ісус Хрыстос сілаю Сваёй Боскасці ажыў, гэта значыць паўстаў з мёртвых. Цела Яго, чалавечае, змянілася. Ён выйшаў з труны, не адваліўшы каменя, не парушыўшы пячаткі і нябачны для варты. З гэтага моманту ваяры, самі не ведаючы таго, ахоўвалі пустую труну. Раптам зрабіўся вялікі землятрус; з нябёсаў сыйшоў анёл Гасподзень. Ён, прыступіўшы, адваліў камень ад дзвярэй труны Госпада і сеў на ім. Ваяры, стаялыя на варце ў труны, вайшлі ў трапятанне і сталі, як мёртвыя, а потым, ачуўшыся ад страху, разбегліся. У гэты дзень ранняй раніцай у нядзелю Марыя Магдаліна, Марыя Якаўлева, Іяана, Саламія і іншыя жанчыны пайшлі да труны, каб прынесці пахі, прызначаныя для цела Ісуса. Жанчын гэтых Царква мянуе міраносіцамі. Яны яшчэ не ведалі, што да труны Хрыстова прыстаўлена варта, а ўваход у пячору запячатаны. Таму яны не чакалі каго-небудзь там сустрэць, і гаварылі паміж сабою: "хто адваліць нам камень ад дзвярэй труны?" Камень жа быў вельмі вялікі. Марыя Магдаліна, апярэдзіўшы астатніх жанчын-міраносіц, першая прыйшла да труны. Яшчэ не віднела, было цёмна. Марыя ўбачыўшы, што камень адвалены ад труны, адразу жа пабегла да Пятра і Іяана і гаворыць: "панеслі Госпада з труны і не ведаем, дзе паклалі Яго". Пачуўшы такія словы, Пятро і Іяан адразу пабеглі да труны. Марыя Магдаліна рушыла ўслед за імі. У гэты час да труны падышлі астатнія жанчыны, якія ішлі з Марыяй Магдалінай. Падышоўшы, яны ўбачылі, што вялікі камень, загароджваючы уваход у труну, адвалены, труна пустая, а на камені сядзіць Анёл Гасподзень. Выгляд Яго быў як маланка, і вопратка Яго была белая як снег. Застрашыўшыся Анёла, жанчыны ўвайшлі ў трапятанне. Анёл жа сказаў: "Не бойцеся, бо ведаю, што вы шукаеце: Ісуса раскрыжаванага. Яго няма тут. Ён паўстаў з мёртвых, як сказаў яшчэ, быўшы з вамі. Падыдзіце, паглядзіце месца, дзе ляжаў Госпад. А потым пайдзіце хутчэй, і скажыце вучням Яго, што Ён паўстаў з мёртвых". Яны ўвайшлі ўнутр труны (пячоры) і не знайшлі цела Госпада Ісуса Хрыста. Але, зірнуўшы, убачылі зноў анёла ў белай вопратцы, які сядзіць па правым боку месца, дзе быў пакладзены Госпад, і іх асягнуў жах. Анёл жа сказаў ім: "не жахайцеся. Ісуса шукайце? Назараніна раскрыжаванага, Ён паўстаў з мёртвых. Яго няма тут. Вось месца, дзе Ён быў пакладзены. Але ідзіце, скажыце вучням Яго і Пятру (які сваім адрачэннем адпаў ад ліку вучняў), што Ён сустрэне вас у Галілеі, там вы Яго ўбачыце, як Ён сказаў вам". Але жанчыны стаялі ў здзіўленні, раптам, зноў прад імі з'явіліся два анёла ў бліскучай вопратцы. Жанчыны ў страху схілілі твары свае да зямлі. Анёлы сказалі ім: "што вы шукаеце жывога паміж мёртвых? Яго няма тут. Ён паўстаў з мёртвых. Успомніце, як Ён гаварыў вам, калі быў яшчэ ў Галілеі … гаварыў, што Сыну Чалавечаму належыць быць адданым у рукі грэшных людзей, і быць раскрыжаваным, і ў трэці дзень паўстаць з мёртвых". Тады жанчыны ўспомнілі словы Госпада. Вышаўшы, яны ў трапятанні і страху пабеглі ад труны. А потым са страхам і вялікаю радасцю пайшлі апавясціць вучням Яго. Дарогаю жа нікому нічога не сказалі, таму што баяліся. Прыйдучы да вучняў, жанчыны распавялі аб усім, што бачылі і чулі. Але вучням здаліся словы іх пустымі, і яны не паверылі ім. Тым часам да труны Госпада прыбеглі Пятро і Іяан. Іяан збег хутчэй Пятра і прыйшоў да труны першы, але не ўвайшоў у труну (пячору), а нахіліўшыся, убачыў ляжалыя смугі. Услед за ім прыйшоў Пятро, увайшоў у труну і бачыць адны ляжалыя смугі, і плат (павязку), які быў на галаве Ісуса Хрыста, ляжалыя не з пеленамі, але згорнуты на іншым месцы асобна ад пелен. Тады за Пятром у труну увайшоў і Іяан, убачыў усё гэта і паверыў ва ўваскрэсенне Хрыстова. Пятро жа дзівіўся сам сабе, што адбылося. Пасля гэтага Пятро і Іяан вярнуліся да сабе. Калі Пятро і Іяан сыйшлі, Марыя Магдаліна, прыбегшая з імі, засталася ў труны. Яна стаяла і плакала ў увахода ў пячору. І калі плакала, нахілілася і зірнула ў пячору (у труну), і ўбачыла двух анёлаў у белым адзенні, якія сядзялі, адзін ў галавы, а іншы ў ног, дзе ляжала цела Выратавальніка. Анёлы сказалі ёй: "жонка! што плачаш?" Марыя Магдаліна адказала ім: "панеслі Госпада майго, і не ведаю, дзе паклалі Яго". Сказаўшы гэта, яна азірнулася назад і ўбачыла Ісуса Хрыста, які стаіць, але ад вялікага смутку, ад слёз і ад упэўненасці сваёй, што мёртвыя не ўваскрасаюць, яна не пазнала Госпада. Ісус Хрыстос гаворыць ёй: "Жанчына! што ты плачаш? Каго шукаеш?" Марыя жа Магдаліна, думаючы, што гэта садоўнік гэтага саду, гаворыць Яму: "Спадар! Калі ты вынес Яго, скажы мне, дзе паклаў Яго, і я вазьму Яго". Тады Ісус Хрыстос гаворыць ёй: "Марыя!" Добра знаёмы ёй голас прымусіў яе апамятацца ад смутку, і яна ўбачыла, што перад ёю варта Сам Госпад Ісус Хрыстос. Яна выклікнула: "Настаўнік!" - і з неапісальнай радасцю кінулася да ног Выратавальніка; і ад радасці яна не ўяўляла сабе ўсёй велічы моманту. Але Ісус Хрыстос, паказваючы ёй на святое і вялікае таемства ўваскрэсення Свайго, гаворыць ёй: "не датыкайся да Мяне, бо Я яшчэ не ўзышоў да Бацькі Майго; а ідзі да братоў Маіх (вучняў) і скажы ім: узыходжу да Бацькі Майго і да Бацькі вашага і да Бога Майго і Бога вашага". Тады Марыя Магдаліна паспяшалася да вучняў Яго з весткай аб тым, што бачыла Госпада, і аб тым, што Ён сказаў ёй. Гэта было першая з'ява Хрыста пасля ўваскрэсення. Па дарозе Марыя Магдаліна дагнала Марыю Якаўлеву, якая таксама вярталася ад труны Госпада. Калі жа яны ішлі ўзвясціць вучням, раптам, Сам Ісус Хрыстос сустрэў іх і сказаў ім: "радуйцеся!". Яны жа падышлі, ухапіліся за ногі Яго, і пакланіліся Яму. Тады гаворыць ім Ісус Хрыстос: "не бойцеся, пайдзіце, узвесціце братам Маім, каб яны ішлі ў Галілею, і там яны ўбачаць Мяне". Так уваскрэшаны Хрыстос з'явіўся ў другі раз. Марыя Магдаліна з Марыяй Якаўлевай, прышоўшы да адзінаццаці вучняў і ўсіх іншых, плачушчых і рыдаючых, узвясцілі вялікую радасць. Але яны, пачуўшы ад іх, што Ісус Хрыстос жывы і яны бачылі Яго, не паверылі. Пасля гэтага Ісус Хрыстос з'явіўся асобна Пятру і запэўніў яго ў Сваім уваскрэсенні. (Трэцяя з'ява). Толькі тады шматлікія людзі перасталі сумнявацца ў рэчаіснасці ўваскрэсення Хрыстова, хоць і засталіся яшчэ не вернікі паміж імі. Але перш усіх, як сведчыць ад старажытнасці святая Царква, Ісус Хрыстос узрадаваў Найсвяцейшую Маці Сваю, абвясціўшы Ёй праз анёла аб Сваім уваскрэсенні. Аб гэтым так апавядае святая Царква: Анёл усклікаў Благадатнай (Божай Маці): чыстая Панна, радуйся! і зноў гавару: радуйся! Твой Сын паўстаў з мёртвых з труны на трэці дзень пасля смерці і ўваскрэсіў мёртвых: людзі, весяліцеся! Услаўляйся, услаўляйся хрысціянская Царква, таму што над табою заззяла слава Госпада: святкуй цяпер і весяліся! Ты жа, Чыстая Багародзіца, радуйся аб уваскрэсенні Табою народжанага. Так давайце, дарагія браты і сёстры, і мы, усё як адзін узрадуемся ўваскрэсенню Госпада нашага Ісуса Хрыста!