Беларускай Народнай Рэспубліцы 90 гадоў

Алёна ГОЛУБ

25 сакавіка 2008 года адбылося 90 гадоў Беларускай Народнай Рэспубліцы. Гэта вельмі важная і знамянальная дата як у жыцці ўсёй нашай беларускай дзяржавы так у жыцці кожнага беларуса. Не буду пераконваць у гэтым Вас усіх, і выказваць сваё асабістае меркаванне. Давайце звернемся да гісторыі нашай дзяржавы і да пэўных гістарычных фактаў. Пасля пачатку Лютаўскай рэвалюцыі ў Расіі, а дакладней з ліпеня 1917 года ў Беларусі актывізаваліся беларускія нацыянальныя сілы, якія правялі II з'езд беларускіх нацыянальных арганізацый і прынялі рашэнне дамагацца аўтаноміі Беларусі ў складзе дэмакратычнай рэспубліканскай Расіі. На з'ездзе была сфармавана Цэнтральная Рада, якая ў кастрычніку 1917 года была ператворана ў Вялікую Беларускую Раду (ВБР). Пасля кастрычніцкага перавароту 1917 года ўлада ў Расіі перайшла да Саветаў. Вышэйшым органам савецкай улады ў Беларусі быў Абласны выканаўчы камітэт Заходняй вобласці і фронту (Аблвыкамзах). ВБР не прызнавала ўлады Аблвыкамзаха, які лічыўся выключна франтавым органам. Аднак у снежні 1917 года па загаду Аблвыкамзаха быў разагнаны Ўсебеларускі з'езд. 9 снежня 1917 года паміж Савецкай Расіяй і Нямеччынай пачаліся мірныя перамовы, якія былі сарваныя ў сувязі з неканструктыўнай пазіцыяй Троцкага. Нямецкае камандаванне аддала сваім войскам загад пачаць 18 лютага 1918 года наступ, што рэзка абвастрыла сітуацыю на Заходнім фронце. Нямецкія войскі хутка набліжаліся да Мінска. Пры такіх акалічнасцях Аблвыкамзах і рада народных камісараў заходняй вобласці былі змушаны эвакуіравацца ў Смаленск. 21 лютага 1918 года Выканкам Усебеларускага з'езду звярнуўся да народа Беларусі з Статутнай граматай, у якой абвясціў сябе часовай уладай на тэрыторыі Беларусі. Да адкрыцця Ўсебеларускага ўстаноўчага збору функцыі новай улады былі ўскладзены на сфармаваны Выканкамам Народны Сакратарыят. 3 сакавіка 1918 года паміж Савецкай Расіяй і Нямеччынай быў усталёваны Брэсцкі мір. Паводле Брэсцкага міру землі, ляжалыя да захаду ад лініі Двінск - Пружаны, якія належылі раней царскай Расіі, перадаваліся Нямеччыне і Аўстра-Вугоршчыне. Гэтыя краіны былі ўпаўнаважаны вырашаць далейшы лёс перададзеных земляў. Але было абумоўлена, што лёс гэтых земляў павінна вырашацца толькі з улікам пажаданняў іх насельніцтва. Падчас зняволення мірнай дамовы бальшавікі неаднаразова парушалі сваё абяцанне, што лёс Беларусі не будзе вырашацца без удзелу яе прадстаўнікоў. Гэта прывяло да росту ў беларускім нацыянальным руху настрояў, накіраваных на незалежнасць ад бальшавіцкай Расіі. 9 сакавіка 1918 года Выканкам прыняў другую Статутную грамату, у якой абвясціў Беларусь Народнай Рэспублікай - БНР. Выканкам быў пераназваны ў Раду БНР. Яна аб'яўлялася заканадаўчым органам да склікання Ўстаноўчага сходу. 25 сакавіка 1918 года пасля доўгіх спрэчак паміж прыхільнікамі незалежнасці і прыхільнікамі аўтаноміі ў складзе Расіі, была прынятая трэцяя Статутная грамата, якая абвясціла незалежнасць БНР. Афіцыйнай мовай была абвешчана беларуская мова, а сталіцай - горад Мінск. Тэрыторыя БНР у адпаведнасці з Статутнай граматай уключала Магілёўскую губерню і часткі Менскай, Гарадзенскай (у тым ліку і Беласток), Віленскай, Віцебскай, Смаленскай губерняў, гэта значыць тэрыторыі, большасць насельніцтва якіх складалі беларусы. Бальшавікі заявілі, што стварэнне БНР з'яўляецца спробай буржуазна-памешчыцкіх кругоў адарваць Беларусь ад Расіі. Не прызнала БНР і Нямеччына, паколькі стварэнне рэспублікі супярэчыла Брэсцкаму міру. Аднак нямецкая адміністрацыя не перашкаджала дзейнасці Рады, якая накіравала кайзеру тэлеграму, у якой дзякавала за вызваленне Беларусі і прасіла дапамогі ва ўсталяванні яе дзяржаўнай незалежнасці ў саюзе з Германскай імперыяй. Пасылка гэтай тэлеграмы выклікала востры палітычны крызіс у кіруючых органах БНР. Але нягледзячы на рознагалоссі усярэдзіне самога кіраўніцтва БНР, яна дамаглася значных поспехаў. У чэрвені 1918 года ўрад БНР абвясціў несапраўднымі ўсе дэкрэты Савецкай улады. Паспяхова развівалася дзейнасць Рады БНР на міжнароднай арэне. Па яе ініцыятыве нямецкае ваеннае камандаванне ўлетку 1918 года пачало перамовы з Савецкай Расіяй аб аб'яднанні з БНР усходніх раёнаў Беларусі, занятых бальшавіцкімі войскамі. З гэтай мэтай у Маскву нават ездзіла беларуская дэлегацыя, але народны камісар замежных спраў РСФСР Чычэрын яе не прыняў. Прадстаўніцтвы БНР з'явіліся ва Ўкраіне, Літве і Савецкай Расіі. Дыпламатычныя місіі ад БНР былі накіраваны ў Варшаву, Берлін, Берн, Капенгаген. У Кіеве была адчынена Беларуская гандлёвая палата. Грамадзяне рэспублікі пачалі атрымоўваць пашпарты БНР, у тым ліку і дыпламатычныя. Яшчэ ў красавіку 1918 года ў якасці дзяржаўных былі зацверджаны бела-чырвона-белы сцяг і герб "Пагоня". Але поспехі дзяржаўнага будаўніцтва БНР былі абмежаванымі. Германскія ўлады не дазвалялі ствараць свае ўзброеныя сілы і паліцыю, адсутнічалі фінансавая сістэма і мясцовыя органы ўлады. Што бы ўмацаваць сваё становішча ў кастрычніку 1918 года Народны Сакратарыят БНР быў ператвораны ў Раду народных міністраў, якую ўзначаліў А.Луцкевіч. Новы ўрад спрабаваў вырашыць беларускае пытанне з удзелам Савецкай Расіі, пачаўшы ў лістападзе 1918 года весці з ёй перамовы. Але гэтыя перамовы не былі завершаны. У Нямеччыне ў лістападзе 1918 года адбылася рэвалюцыя. Рада БНР пасля сыходу германскіх войскаў апынулася безабароннай. Савецкі ўрад пасля аднабаковай дэнансацыі Брэсцкай дамовы накіравала Чырвонае Войска на захад, якое акупавала беларускія землі. Адна частка Рады БНР засталася ў Мінску, іншая - выехала ў Гародню і Вільню. Такім чынам, з вышэйсказанага ясна відаць, што БНР з'яўляецца цалкам легітымным дзяржаўным уладкаваннем і была створана паводле волевыяўлення беларускага народа, а не акупацыйнымі ўладамі, як германскімі, так і савецкімі. Заслугай БНР з'яўляецца і тое, што гэту волю беларускага народа (стварэнне незалежнай дзяржавы) бальшавікі ўжо не маглі да канца ігнараваць пры далейшым стварэнні СССР. Напрыканцы ад імя Інтэрнэт-газеты Беларуская Крыніца віншую шчырых патрыётаў-беларусаў, якія пражываюць за мяжой, і ўсё насельніцтва Беларусі са знамянальнай датай у гісторыі беларускай дзяржаўнасці з 90-годдзем Беларускай Народнай Рэспублікі! Да новых сустрэч у Інтэрнэце, дарагія чытачы!

На залатым ганку сядзелі:

Цар, Царэвіч, Кароль, Каралевіч…

Пятро РАМАНОЎСКІ (Польшча, г. Варшава) Конкурс

Дарагая рэдакцыя ІБК, дзякуй Вам за ўвагу да мяне і публікацыю маіх артыкулаў. Я шчыра рады таму, што пасля выхаду навагодняга нумара ІБК на мой электронны адрас прыйшло шмат лістоў. Я не ведаю, як ужо ідзе галасаванне ў конкурсе гэтага года, але лісты мяне падтрымліваюць і натхняюць на новую працу. Праз газету я жадаю падзякаваць усіх чытачоў за іх падтрымку. Вялікае Вам дзякуй, дарагія сябры! Шматлікія чытачы ў сваіх лістах часта пытаюць мяне, чаму я ўдзельнічаю ў конкурсе "Залатое пяро ІБК" і якое я маю дачыненне да Беларусі? Хай мяне прабачаць чытачы за маё адхіленне ад тэмы артыкула, але я трохі распавяду аб сабе. Сам я нарадзіўся, і ўвесь час жыву ў Польшчы, але мае сваякі жылі і зараз жывуць у Беларусі. У дзіцячыя гады я амаль кожны год прыязджаў у Мінск на лета адпачываць. Мае сваякі тады жылі ў прыватным сектары, і я разам з суседскай дзятвой вельмі весела праводзіў час. Зараз я рэдка бываю ў Беларусі. Шматлікія мае мінскія сябры дзяцінства ўжо выраслі, абзавяліся сем'ямі і раз'ехаліся ў розныя месцы. А на тым месцы, дзе мы калісьці ў дзяцінстве бегалі, стаяць ужо шматпавярховыя дамы. Шкада, лёсы шматлікіх маіх сяброў з Мінска мне не вядомыя. Дзе яны жывуць і як яны жывуць, я не ведаю. Таму лёс беларусаў і Беларусі мне не абыякавы. Вельмі шмат чытаю аб Беларусі. Калі з'явілася Інтэрнэт-газета Беларуская Крыніца, то я адразу стаў яе сталым чытачом. Газета мне вельмі падабаецца. Толькі шкада, што яна выходзіць нерэгулярна. Мне, вядома, зразумелы тыя велічэзныя цяжкасці, якія выпрабоўвае рэдакцыя, каб яе выдаваць. Я гатовы аказваць дапамогу ў перакладзе газеты на польскую мову. Мае сябры ў Польшчы пры сустрэчы са мной заўсёды пытаюць, калі жа мы прачытаем пра Беларусь у тваёй любімай газеце на польскай мове? Я ім заўсёды адказваю, што хутка - трэба толькі трохі пачакаць. То што газета ІБК патрэбна для польскага чытача, у мяне не выклікае сумненняў. Ды і ў самой Беларусі знойдзецца шмат чытачоў, якія будуць чытаць ІБК на польскай мове. Толькі ў ІБК можна атрымаць у цяперашні час пэўную інфармацыю аб стане спраў у Беларусі. На жаль, так званая, апазіцыйная прэса адрозніваецца не пэўнасцю, вялікім перабольшаннем, падтасоўкай фактаў і не канструктыўнасцю. Па істоце гэтая прэса выкарыстоўвае тыя жа несамавітыя прыёмы, што і дзяржаўныя СМІ, толькі ў сваю карысць. А удзельнічаю я ў конкурсе таму, што гэтым я, у першую чаргу, дэманструю свая шчырую павагу ІБК, а гэтак жа паказваю на важнасць разумення тых або іншых грамадскіх працэсаў, якія праходзяць у Беларусі і ў Расіі. А ход і скіраванасць гэтых працэсаў выклікае ў мяне вялікую асцярогу. Аб чым я буду ўжо гаварыць далей у гэтым сваім артыкуле.

У дзяцінстве, адпачываючы ў Мінску, я часта гуляў з іншымі хлопцамі ў хованкі. І у гэтай гульне была ў нас такая лічылка: на залатым ганку сядзелі цар, царэвіч, кароль, каралевіч, шавец, кравец - хто ты будзеш такі маладзец? Вы, вядома, спытаеце, навошта гаварыць аб нейкай дзіцячай лічылцы ў сур'ёзнай сталай гутарцы? Я успомніў гэтую лічылку, таму што ў ёй гаворыцца аб царствуючых асобах, аб якіх я збіраюся гаварыць далей, і аб залатым ганку - аналагу ўлады. Гэта значыць гутарка далей будзе ісці аб пераходзе ўлады ад адной асобы да іншай. Аб спосабе перадачы ўлады ў Расіі мы ўжо гаварылі ў маім мінулым артыкуле (гл. ІБК, №20, снежань 2007 года). А зараз мы працягнем нашу гутарку аб магчымасцях перадачы ўлады ў Беларусі. Калі ў якасці цара і царэвіча я маю на ўвазе Ўладзіміра Пуціна і Зміцера Мядзведзява, то ў якасці караля я бачу Аляксандра Лукашэнка, хоць Аляксандр Рыгоравіч па паходжанні і не блакітных крывей. Ён выхадзец з простага народа і, хутчэй за ўсё, павінен асацыяваць у лічылцы з шаўцом або краўцам. Але мы гаворым не аб паходжанні, а аб занятым становішчы. Такім чынам, тры царствуючых асобы нашай лічылкі ўжо вядомы… А вось хто жа ў ёй будзе каралевічам? Калі быць далей паслядоўным і прытрымлівацца нашай лічылкі, то каралевічам будзе толькі тая асоба, якую вылучыць сам кароль і даручыць яму сваё каралеўства. Пэўнасць такой падзеі ў Беларусі на сённяшні дзень з'яўляецца стоадсоткавай. Іншага варыянту, відаць, і не будзе. Бо змяніць наяўную сітуацыю ў краіне ніхто не ў сілах. Не з'яўляецца вялікім сакрэтам, што сёння канструктыўнай апазіцыі ў Беларусі няма. Пасля ад'езду Зянона Пазняка з Беларусі апазіцыя ператварылася часткова ў аморфную масу і часткова ў паў крымінальную структуру па выпрошванні толькі замежных грантаў, прэмій і іншых выгод. Так што сёння ў Беларусі ўсё вызначаецца воляй аднаго чалавека, воляй караля. Як ён вырашыць, так яно і будзе. А будзе яно, хутчэй за ўсё, па расійскім сцэнарыі. Як мы з Вамі, дарагія чытачы, і меркавалі да выбараў, перадача ўлады ў Расіі прайшла паспяхова з паўсюдным выкарыстаннем адміністрацыйнага рэсурсу і розных палітычных тэхналогій. Па істоце выбарніку ў Расіі было прапанавана зрабіць толькі адзін годны выбар, вылучыць Зміцера Мядзведзява, бо любы іншы выбар быў бы відавочна несур'ёзным. Здзіўляе толькі тое, што больш 20 адсоткаў расійскіх выбарнікаў гэтага так і не зразумелі. Выкарыстанне падобнай схемы перадачы ўлады чакаецца і ў Беларусі. Але наяўнае становішча ў ёй значна адрозніваецца ад расійскай. У Расіі царэвіч быў даволі вядомай асобай і яго абранне не выклікала ніякіх сумненняў. У Беларусі каралевічам будзе асоба, практычна невядомая. І таму, каб як то растлумачыць феномен яе абрання, неабходна прадэманстраваць яе (асобы каралевіча) народную падтрымку. У Расіі гэтую ролю гуляла партыя "Адзіная Расія" і ёй падобныя. Для гэтага ў Беларусі ўзмоцнена ўладай ствараецца грамадская арганізацыя "Белая Русь", якая ў патрэбны момант павінна будзе падтрымаць каралевіча. А калі ўлічыць тое, што ў Беларусі ўжо існуе створаная таксама ўладай моладзевая арганізацыя, то ўсенародная падтрымка каралевічу на стадыі вылучэння будзе цалкам забяспечана. А далей ужо праблем не будзе, бо ўжо наяўная ў Беларусі выбарчая сістэма адназначна забяспечвае патрэбныя каралю вынікі галасавання. Я ужо адчуваю нецярпенне чытача і яго пытанне: так хто жа ўсёткі будзе каралевічам? А як Вы думаеце самі? Хто ў Беларусі можа стаць каралевічам? Ясна, што гэта вельмі адданая каралю асоба, якая не падмане караля і не разваліць створанае каралеўства. А такой асобай можа быць толькі сын караля, які будзе працягваць пачатую бацькам справу. Калі, раптам, што-небудзь не будзе атрымоўвацца, то бацька заўсёды дапаможа. Так што ў дадзеным выпадку пераемнасць у палітыцы Беларусі будзе цалкам забяспечана. Вось такая мая лічылка, дарагія чытачы! Калі Вы ведаеце іншыя, то пішыце мне. Буду рады, калі я памыляюся. Да новай сустрэчы ў Інтэрнэце!

SEMPER IDEM

або заўсёды адно і тое ж

Кастусь САПРЫКІН

(Беларусь, г. Мінск) Конкурс

Вось і адгрымелі зімовыя святы. Жыццё памаленьку вярнулася ў звыклае будзённае рэчышча. Новы 2008 год ужо паступова набірае працоўныя тэмпы, а стары 2007 сыходзіць у мінулае. І таму жадаецца акінуць апошнім развітальным поглядам мінулы год, які немінуча ўсё выдаляецца і выдаляецца ад нас. Аглядаючыся назад, чамусьці ў асноўным успамінаецца канец прайшоўшага года. Пэўна, таму, што па даўно усталяванай традыцыі ў канцы года падводзяць падрахункі. Вось і адзін з вядомых палітычных дзеячаў беларускай апазіцыі не стаў адыходзіць ад такой традыцыі. Праўда, з дасягненнямі за мінулы год у яго было небагата. Дакладней іх зусім не было. Таму ў сваім інтэрв'ю СМІ ён абмежаваўся банальнымі і ўжо набіўшымі ўсім аскому жальбамі з нагоды "непадзельнай улады Лукашэнка", "наменклатурных дэпутатаў", што засядаюць у "намёту", і адсутнасці ў Беларусі дэмакратыі. Паскардзіўся ён і на недасканалую змяшаную выбарчую сістэму, якую могуць выкарыстаць, як лічаць некаторыя эксперты, на маючых адбыцца парламенцкіх выбарах: «Ва ўмовах пераходу на змяшаную сістэму гэты праект, стварэнне адзінай апазіцыйнай кааліцыі, асуджаны». Аднак гэты "праект" асуджаны зусім не таму, што ўлады, як мяркуюць у апазіцыйных кругах, адмыслова вылучылі ідэю правядзення выбараў па партыйнаму прынцыпу, каб занесці раскол у "дэмакратычную кааліцыю". Бо ў гэтым выпадку кожная ўваходная ў кааліцыю партыя вымушана самастойна займацца сваёй выбарчай кампаніяй і змагацца супраць "партнёраў" па "кааліцыі". А гэты "праект" асуджаны таму, што ў апазіцыі няма кіраўнікоў, няма палітычных правадыроў, няма арганізатарскіх талентаў, здольных згуртаваць усе, так званыя, "дэмакратычныя сілы" у адзіную арганізацыю. І мае рацыю наш палітычны дзеяч, калі гаворыць, што «ідэя стварэння дэмакратычнай кааліцыі складаецца ў тым, каб пазбегнуць канкурэнцыі паміж сабою» і «аб'яднаць свае рэсурсы вакол аўтарытэтных прадстаўнікоў ад дэмакратычных сіл». Пытанне толькі ў тым: дзе жа ўзяць такіх аўтарытэтаў?..

Што жа дакранаецца нейкіх там інтрыг, да якіх наўмысна звяртаецца ўлада з мэтай раскалоць апазіцыю, то гэтае трывіяльнае пустаслоўе. Ні ў каго абсалютна няма неабходнасці звяртацца да нейкіх «палітычным манеўрам», каб «пасварыць лідэраў апазіцыі». Яны і самі ўсе даўно перасварыліся без старонняй дапамогі, што і канстатуе наш палітычны дзеяч, гаворачы аб «канкурэнцыі паміж сабою». Ужо шмат гадоў сярод апазіцыянераў існуюць глыбокія рознагалоссі па пытаннях стратэгіі і тактыкі. Менавіта гэтага роду рознагалосся і прывялі да расколу ў шэрагах "дэмакратаў". Але гэты раскол у серадзе беларускай апазіцыі адрозніваецца адметнымі асаблівасцямі. Ён (раскол) пэўна паказаў, як адсутнасць усякіх агульных мэт, так і адсутнасць канструктыўных пунктаў погляду ў саміх кіраўнікоў апазіцыйных партый. Партыйныя лідэры занадта захапіліся высвятленнем таго, хто самы дэмакратычны дэмакрат і хто самы апазіцыйны апазіцыянер. Менавіта гэта захапленне, па маім меркаванні, прывяло да ўсеагульнай антыпатыі насельніцтва да апазіцыі і, як следства, да практычна поўнай страты даверу ў выбарнікаў.

І ізноў пагодзімся з нашым палітычным дзеячам. Зараз ужо з нагоды маючых адбыцца парламенцкіх выбараў: «Па якой сістэме іх не праводзь, вынік зараней вядомы». І вынік гэты - чарговы правал апазіцыі. І тут, як дакладна было заўважана, дзела зусім не ў дрэннай выбарчай сістэме, наяўнай у Беларусі. «Пытанне аб выбарах знаходзіцца не ў плоскасці формы выбарчай сістэмы». Правільна, бо ён знаходзіцца ў плоскасці практычнага ўтрымання, з якім "дэмсілы" збіраюцца ісці на выбары. Але з гэтым у іх дзела ідзе, мякка гаворачы, не вельмі. Чаму? А усё таму, што беларускія "дэмакраты" адарваліся ад народа. Яны ўжо даўно перасталі быць яго прадстаўнікамі, якія адстойваюць інтарэсы простага чалавека. Палітычная жа праца апазіцыі паступова звялася да прымітыўнай фразёрскай крытыкі ўлад, больш падобнай на крытыканства. А іх глыбакадумныя развагі аб «аднаўленні і развіцці інстытута парламентарызму» і арганізацыі «роўнага і ўзаемна паважлівага дыялогу ўсярэдзіне грамадства» годныя толькі Кіфы Мокіявіча. (Тут аўтар спасылаецца на аднаго з герояў твора М.Гогаля «Мёртвыя Душы», які займаўся вырашэннем бескарыснага філасафічнага пытання аб нараджэнні звера з яйка – тлумачэнне рэдакцыі).

Але да выбараў ёсць яшчэ час. І апазіцыя, калі яна жадае дамагчыся хоць якога-небудзь дадатнага выніку, павінна за гэты перыяд яшчэ раз скрупулёзна прааналізаваць памылкі мінулых выбарчых кампаній, цалкам перагледзець тактыку сваёй палітычнай працы і паспрабаваць выступіць на выбарах магчыма больш арганізавана, магчыма больш аднадушна і магчыма больш самастойна.

Падводзячы падрахункі за мінулы год, можна ўпэўнена канстатаваць, што апазіцыя ў цэлым не зведала ніякіх змен. Больш таго, яна канчаткова аформілася ў палітычны НЛА, які з'яўляецца на палітычным небасхіле Беларусі толькі перад чарговымі выбарамі, а затым, прайграўшы іх, зноў знікае ў нікуды да наступнай выбарчай кампаніі. І калі апазіцыя не зоймецца сваёй самаарганізацыяй, яна рызыкуе ператварыцца ў гэтакую "гоп-кампанію" накшталт расійскага Саюза Правых Сіл. І у гэтым выпадку яе чакае тая жа доля: палітычнае забыццё.

Крушэнне імперыі - Савецкі Саюз

Міхась НІВАСЕЛЬСКІ

Калі ў лютым 1917 года адбылася дэмакратычная рэвалюцыя, практычна ўсе народы Расійскай імперыі заявілі аб стварэнні незалежных дзяржаў. Найболей актыўна і паспяхова гэты працэс развіваўся ў Польшчы, Фінляндыі і на Ўкраіне, дзе ўжо ў канцы 1917 года былі прыняты дэкларацыі аб незалежнасці. У лютым 1918 года заявілі аб стварэнні незалежных дзяржаў Літва, Латвія і Эстонія. 25 сакавіка 1918 года было абвешчана стварэнне Беларускай Народнай Рэспублікі (БНР). У траўні 1918 года адбыліся стварэнні армянскай, грузінскай і азербайджанскай рэспублік. Такі жа працэс развіваўся і ў азіяцкай частцы Расійскай імперыі.

Як вядома, Ленін жалезнай рукой падушыў імкненне народаў Расійскай імперыі да волі. Практычна ўсе народы былой Расійскай імперыі былі зноў загнаныя ў расійскую імперыю, якая была ўрачыста абвешчана Саюзам Савецкіх Сацыялістычных рэспублік. Аднак і гэта абноўленая расійская імперыя апынулася недаўгавечнай. Яна таксама павалілася. І павалілася яна таму, што не змагла вытрымаць спаборніцтва з дэмакратычнымі краінамі Захаду ў эканамічным плане, а таксама з-за сваёй агрэсіўнай палітыкі, накіраванай на ўсталяванне свайго панавання ва ўсім свеце. Тут дрэнную паслугу СССР аказала зруйнавальнае паражэнне нацысцкай Нямеччыны і яе сатэлітаў у другой сусветнай вайне. Вядома, Савецкі Саюз згуляў вырашальную ролю ў разгроме германскага мілітарызму. І гэта пасеяла фальшывае ўяўленне аб неабмежаваных магчымасцях СССР на міжнароднай арэне. Савецкі Саюз марнаваў гіганцкія сродкі на падрыхтоўку трэцяй сусветнай вайны з мэтай захопу ўсёй Заходняй Еўропы. Паводле ваеннай дактрыны СССР, якая па афіцыйных дадзеных была скасавана толькі ў 1992 годзе, існаваў план адначасовага атамнага нападу на ўсе гарады Заходняй Еўропы. Пасля атамнага бамбавання тры гіганцкія танкавыя армады павінны былі рынуцца на зрынутую Еўропу з мэтай ліквідацыі магчымага супраціву і акупацыі разгромленых краін. "Мудрацы" з генеральнага штаба СССР чамусьці лічылі, што Амерыка проста будзе змушана адступіць у выпадку рэалізацыі такога плану і моўчкі назіраць, як гінуць яе еўрапейскія саюзнікі.

Савецкі Саюз затрачваў гіганцкія матэрыяльныя і фінансавыя сродкі на актывізацыю так званай вызваленчай барацьбы на розных кантынентах свету. Бясконцымі струменямі з СССР ішла ваенная тэхніка на Кубу, у Чылі, Нікарагуа, Анголу, Егіпет, Ірак, Сірыю і іншыя краіны. А у 1979 годзе Савецкі Саюз вырашыўся ўжо на наогул безнадзейную авантуру. Савецкія войскі былі ўведзены ў Афганістан. І гэта стала пачаткам канца савецкай імперыі. Яна атрымала паражэнне ў Афганістане. Практычна ўвесь афганскі народ выступіў на барацьбу супраць савецкай агрэсіі і перамог. Пры гэтым значную ролю згуляла дапамога афганскаму народу з боку такіх краін як ЗША, Саудаўскай Аравіі, Егіпта і Кітайскай Народнай Рэспублікі. Амерыканскія адмыслоўцы навучалі ў Пакістане афганцаў карыстацца сучаснай зброяй. Саудаўская Аравія фінансавала аплату паставак ваеннай тэхнікі. Егіпет пастаўляў ваенную тэхніку, якую ён атрымоўваў ад Савецкага Саюза па дамове аб вечным сяброўстве. Кітайская Народная Рэспубліка пастаўляла афганцам ракеты класа зямля-паветра для барацьбы супраць савецкай авіяцыі.

Вайна ў Афганістане легла дадатковай ношай на плечы савецкіх людзей. Жыццё да гэтага часу ператварылася ў праблему пошуку шляхоў выжывання. Не хапала прадуктаў сілкавання. Хвалёную савецкую каўбасу па 2 рубля 20 капеек можна было купіць толькі ў Маскве, Ленінградзе і сталіцах саюзных рэспублік. У лякарнях не хапала простых лекаў. Значная колькасць людзей пражывала ў камунальных кватэрах і бараках. Аўтамабіль "Жыгулі" для большасці савецкіх грамадзян быў нязбытнай марай. Развівалася сацыяльная апатыя, таму што людзі паціху гублялі надзею на паляпшэнне жыццёвых адносін. Стагнацыя ахапіла прамысловасць і сельскую гаспадарку. Пачалі парушацца эканамічныя сувязі паміж прадпрыемствамі і эканамічнымі раёнамі СССР.

У 1985 годзе быў прапанаваны выхад з гэтага становішча. Кіраўніцтва Савецкага Саюза абвясціла аб пачатку новай палітыкі, якая азначала правядзенне глыбокіх рэформ у народнай гаспадарцы (перабудовы), і развіццё дэмакратыі і галоснасці. У пачатку гэтыя абяцанні партыі і ўрады прынеслі некаторыя поспехі. Народ абудзіўся і паверыў у тое, што кіраўніцтва СССР сур'ёзна зацікаўлена ў правядзенні глыбокіх рэформ Савецкага Саюза. Але гэта апынулася проста ілюзіяй. Ніякіх практычных мер па выхаду СССР з глыбокага крызісу не было праведзена. Такая жа сітуацыя паўстала і ў краінах так званага сацыялістычнага лагера. Камуністычныя рэжымы ў гэтых краінах трымаліся толькі дзякуючы падтрымцы СССР. Але Савецкі Саюз у канцы 80-ых гадоў ужо нічога не мог зрабіць для сваіх сатэлітаў. І сацлагер разваліўся. Канец сацыялістычнага лагера паказаў народам Савецкага Саюза, што Масква ўжо не ў сілах дыктаваць сваю волю іншым народам. І у канцы 80-ых гадоў аб сваім намеры вызваліцца з лагера заявілі прыбалтыйскія савецкія рэспублікі. Ідэя вызвалення паціху апанавала і іншыя рэспублікі СССР. Усе яны прынялі дэкларацыі аб суверэнітэце. У жніўні 1991 года кіраўнікі КДБ і некаторыя партыйныя апаратчыкі паспрабавалі захапіць уладу ў свае рукі з мэтай спыніць развал СССР. Але яны апынуліся ў адзіноце. Ні войска, ні іншыя сілавыя структуры, ні 20 мільёнаў сяброў партыі, не гаворачы ўжо аб простых грамадзянах СССР, не аказалі ніякі падтрымкі ДКЧС. І путч ДКЧС ужо на трэці жа дзень праваліўся. Аднак ён меў вельмі сур'ёзныя наступствы. Ён моцна паскорыў распад савецкай расійскай імперыі. Яе існаванне скончылася 8 снежня 1991 года ў Белавежскай пушчы, калі кіраўніцтва Расійскай Федэрацыі, Украіны і Беларусі падпісалі сумесную дэкларацыю аб канчатку дзеяння Дамовы аб стварэнні СССР, прынятага 30 снежня 1922 года. Паўтарылася тое ж самае, што адбылося з царскай Расіяй пасля паражэння ў першай імперыялістычнай вайне.

Крахі царскай і бальшавіцкай імперый паказалі, што час імперый скончыўся. Наступіла эра нацыянальных дзяржаў. Гэта і ёсць праўдзівы вектар развіцця нашай цывілізацыі. І любая спроба звярнуць ход гісторыі ў зваротным кірунку можа прывесці толькі да нацыянальнай катастрофы. Гэта ніколі не разумелі ў Савецкім Саюзе. На жаль, гэта не могуць зразумець і цяперашнія ўлады Расійскай Федэрацыі. Адразу жа пасля распаду СССР ваенна-палітычная эліта Расіі адкрыта заявіла аб намеры стварыць новую Расійскую імперыю. У яе склад павінны ўвайсці ўсе былыя рэспублікі СССР. І першай павінна быць уключана Беларусь. Расія сёння не можа ажыццявіць ваенную агрэсію супраць былых савецкіх рэспублік. Таму, што па задуме крамлёўскіх мудрацоў асноўную ролю пры стварэнні імперыі павінен згуляць такі фактар, як залежнасць народнай гаспадаркі краін СНД ад Расіі. Палітычны і эканамічны наступ Расіі на Беларусь і іншыя дзяржавы СНД узмацнілася, асабліва, з прыходам да ўлады Ўладзіміра Пуціна. Актывізацыі імперскай палітыкі Расіі ў пачатку новага стагоддзя садзейнічаў нечаканы рост ценаў на нафту і прыродны газ. Гэта выклікала вялікі прыток нафта даляраў у Расію. Расійскія палітыкі адкрыта заяўляюць аб тым, што гэтыя нафта даляры будуць скарыстаны для таго, каб павыкупляць заводы, фабрыкі і іншую маёмасць у былых рэспубліках СССР і гэтым ператварыць іх у сваіх дакладных васалаў, якія будуць мець толькі фармальны статут незалежных дзяржаў. Беларусь жа па плане Масквы будзе ўведзена ў склад Расіі ў якасці асобных абласцей.

Трапную характарыстыку такой палітыкі Расіі па дачыненні да Беларусі і іншым краінам СНД даў Прэзідэнт Беларусі ў гутарцы з карэспандэнтам брытанскага агенцтва "Рэйтар". Па словах Аляксандра Рыгоравіча: "Расійская Федэрацыя без якіх-небудзь падстаў прылічыла сябе ўжо да звышдзяржаў свету. Падаецца, што Расія бачыць свае інтарэсы ў кожным кутку свету. Яе інтарэсы маюцца ў Беларусі, на Ўкраіне і ў Грузіі. Так што жа атрымоўваецца, што няма месца для беларускіх інтарэсаў у самой Беларусі. Расійская палітыка ўсё больш і больш становіцца падобнай на амерыканскую палітыку. Відавочны некаторыя імперскія манеры. Я упэўнены, што гэты аспект палітыкі Расіі з'яўляецца небяспечным не толькі для Беларусі. І я не адзін, хто занепакоены гэтай праблемай. Гэта таксама з'яўляецца клопатам для ўсіх лідэраў былых савецкіх саюзных рэспублік. Расія робіць выгляд, як быццам мы, рэспублікі былога СССР, наогул не існуем. Гэта хібная палітыка. Чыннікам такіх паводзін сталі вялізныя запасы валюты, якую Расія атрымоўвае за продаж нафты, газу і іншых рэсурсаў. Але так не будзе вечна. Гісторыя сведчыць аб гэтым".

Гэтае выказванне дае самую падрабязную характарыстыку палітыкі сённяшняй Расіі, якая, па маім меркаванні, з'яўляецца шкоднай не толькі для народаў былых савецкіх рэспублік, але і для народаў самой Расіі. Жадалася бы верыць, што крах Расійскай чырвонай імперыі, які быў зафіксаваны 8 снежня 1991 года ў Белавежскай пушчы, стаў канчатковым крахам і адначасна стаў пачаткам вольнага жыцця народаў былога СССР у сваіх незалежных дзяржавах.

Трагічныя сакавіцкія дні сямнаццатага года

Павел ХОДАС

Дарагія чытачы ІБК, шматлікія з Вас у сваіх лістах задаюць пытанні аб легітымнасці здзяйснення рэвалюцый і ў прыватнасці Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года ў Расіі. Па-мойму, у такіх пытаннях сэнсу няма. Таму і здзяйсняюцца рэвалюцыі, што няма легітымнага спосабу перадачы ўлады. Аднак Лютаўская рэвалюцыя 1917 года была асаблівай. А аб кастрычніцкім перавароце 1917 года ў сродках масавай інфармацыі напісана вельмі шмат. Праўда ў СМІ шмат і выдумак. Аб кастрычніцкім перавароце пісала і Інтэрнэт-газета Беларуская Крыніца (ІБК, №18, Ірына Паўліна «Чырвоны дзень календара, вялікае "свята" кастрычніка»). Таму я пастараюся Вам распавесці аб важных і лёсавызначальных рэальных падзеях, якія адбыліся ў пачатку 1917 года, і якія прывялі да Лютаўскай рэвалюцыі і папярэднічалі гэтаму перавароту. Аналізуючы і супастаўляючы гэтыя падзеі, Вы магчыма і атрымаеце адказы на свае пытанні. Лютаўская рэвалюцыя ў Расіі з'явілася прамым следствам няўдач рускага ўрада падчас Першай сусветнай вайны. Падчас вайны была парушана сістэма гаспадарання ў гарадах і вёсках. У краіне пачаўся голад. Вышэйшая дзяржаўная ўлада была дыскрэдытаваная ланцугом скандалаў, звязаных з інтрыгамі Распуціна і яго асяроддзя. У 1916 годзе абурэнне такімі паводзінамі вышэйшай улады дасягнула ўжо расійскіх узброеных сіл - як афіцэрства, так і ніжніх чыноў. Фатальныя памылкі цара ў спалучэнні з стратай даверу да царскай улады, якія прывялі яе да палітычнай ізаляцыі, і наяўнасць апазіцыі стварылі спрыяльную глебу для сацыяльнага выбуху. Цар Мікалай II дасягнуў мяжы адчужэння не толькі ад расійскага грамадства ў цэлым, але і ад царквы і яе вышэйшага кіраўніцтва. Напярэдадні Лютаўскай рэвалюцыі нават заўсёды паслухмяны Сінод адмовіў у выпуску звароту да народа ў падтрымку цара і дынастыі. Пачынальна ўжо з студзеня 1917 года, Пецярбург перажыў хвалю палітычных стачак. Стачкі былі 9 студзеня, 14 лютага і 17 лютага. Страйкавала каля 200 тысяч чалавек. Гэта было пачаткам пераходу ад звычайных завадскіх мітынгаў да масавых вулічных дзеянняў і адчыненай палітычнай барацьбе супраць самадзяржаўя. Так 23 лютага ў Петраградзе пачаліся мітынгі і страйкі пад лозунгамі: "Далоў вайну", "Далоў самадзяржаўе", "Хлеба!", неўзабаве якія перайшлі ў масавыя беспарадкі. Стачкі і палітычныя выступы сталі перарастаць у агульную палітычную дэманстрацыю супраць царызму. 24-25 лютага пачаўся ўсеагульны страйк, які ахапіў каля 240 тысяч працоўных. Петраград быў абвешчаны на аблогавым становішчы, указам Мікалая II паседжанні Дзяржаўнай Думы былі спынены. У горад былі ўведзены войскі, але салдаты сталі адмаўляцца страляць у працоўных. 26 лютага калоны дэманстрантаў зрушыліся да цэнтра горада. Адбылося некалькі сутыкненняў з паліцыяй, да вечара паліцыя ачысціла цэнтр горада ад дэманстрантаў. 27 лютага ўсеагульны страйк перарос ва ўзброенае паўстанне, толькі з Петраградскага артылерыйскага склада працоўныя ўзялі 40 тысяч вінтовак і 30 тысяч рэвальвераў. Раніцай 27 лютага паўстала навучальная каманда запаснога батальёна Валынскага палка ў ліку 600 чалавек. Начальнік каманды быў забіты. Да Валынскага палка далучыліся Літоўскі і Праабражэнскі палкі. Усеагульны страйк перарос ва ўзброенае паўстанне, пачаўся масавы пераход войскаў на бок паўсталых і дасягнуў 66700 паўсталых салдат, якімі былі заняты найважныя пункты горада, урадавыя будынкі, былі арыштаваны міністры. (Раніцай 27 лютага паўсталых салдат налічвалася 10 тысяч, днём - 26 тысяч, увечар - 66 тысяч, на наступны дзень - 127 тысяч, 1 сакавіка - 170 тысяч, гэта значыць увесь гарнізон Петраграда.) Дума стаяла перад выбарам або далучыцца да паўстання і паспрабаваць авалодаць рухам, альбо загінуць разам з царызмам. Створаны Часовы камітэт Дзяржаўнай думы пад старшынствам акцябрыста М.Радзянка ў ноч на 28 лютага абвясціў, што бярэ на сябе ініцыятыву стварэння новага ўрада. Часовы камітэт узяў на кароткі час усю поўнасць улады ў краіне. Для кіравання міністэрствамі ён прызначыў 24 камісараў, стварыў ваенную, харчовую і іншыя камісіі. 1 сакавіка Часовы камітэт атрымаў прызнанне дэ-факта ўрадаў Вялікабрытаніі і Францыі. Часовы камітэт і інспіраваў адрачэнне ад пасады цара Мікалая II, накіраваўшы 2 сакавіка ў Стаўку Ў.Шульгіна і А.Гучкова. Адначасова там жа ў Таўрычаскім палацы ствараецца Петраградскі савет працоўных і салдацкіх дэпутатаў пад кіраўніцтвам М.Чхеідзе і А.Керанскага. 1 сакавіка гэты Петраградскі савет выдаў свой загад №1: "Аб дэмакратызацыі войска". Паводле гэтага загада Петраградскі гарнізон падпарадкоўваўся Петраградскаму савету. Гэта пазбавіла Часовы камітэт Дзяржаўнай думы магчымасці выкарыстаць войска ў сваіх інтарэсах. Але 1 сакавіка Часовы камітэт дамовіўся з Петраградскім саветам аб стварэнні новага ўрада Расіі. 2 сакавіка Мікалай II адрокся ад пасады за сябе і свайго сына ў карысць Міхася Аляксандравіча. Але Міхась Аляксандравіч не рызыкнуў ускласці на сябе шапку Манамаха, бо не меў ніякай рэальнай сілы, і перадаў усю ўладу Часоваму ўраду. Такім чынам, манархія ў Расіі спыніла сваё існаванне. Часовы камітэт Дзяржаўнай думы сфармаваў Часовы ўрад на чале з князем Львовым, якога потым змяніў сацыяліст А.Керанскі. 3 сакавіка ў сваім звароце да грамадзян Расіі Часовы ўрад на аснове прынцыпаў пераемнасці ўлады і бесперапыннасці права, абвясціў дэмакратычныя ператварэнні ў краіне. Часовы ўрад заявіў аб сваім імкненні давесці вайну да пераможнага канца і выканаць усе дамовы і дамовы з саюзнымі дзяржавамі. Узаконіў разгром апарата паліцыі, замяніў паліцыю народнай міліцыяй, арыштаваў членаў Рады міністраў, скасаваў катаргу і спасылку, абвясціў палітычную амністыю. Уводзіліся палітычныя волі. Акрамя таго, Часовы ўрад абвясціў аб выбарах ва Ўстаноўчы сход. Пры адкладванні жа пытання аб форме кіравання да Ўстаноўчага сходу вяртанне манархіі не выключалася. Вось так адбылася Лютаўская рэвалюцыя ў Расіі, дарагія чытачы ІБК. Якія падзеі, якія адбыліся ў тыя трагічныя дні пачатку 1917 года, з'яўляюцца легітымнымі, а якія - не, Вы ўжо самі зразумееце. Да новых сустрэч у Інтэрнэце!