Годныя, наперад!

Ліза БЯГУН

Вось ужо трохі часу засталося да пачатку выбараў у мясцовыя Рады Рэспублікі Беларусь. Усяго нічога - каля двух месяцаў. І у сродках масавай інфармацыі ўжо з'яўляюцца выступы, у якіх выкладаюцца пункты погляду адказных за гэтыя выбары службоўцаў. Я не буду дакранацца сутнасці і працэдуры правядзення саміх выбараў. Я проста крытычна ўспрымаю словы, якія ўжо так часта гучаць у апошні час з вуснаў гэтых службоўцаў, а хутчэй за ўсё парада, - вылучайце годных. Няясна каму гэтыя словы прызначаныя? Ды і што значыць годных? Усё гэта, па маім меркаванні, пустыя словы і фразёрства - як у старыя савецкія часы.… У сувязі з гэтым мне на памяць прыходзіць адзін выпадак, аб якім распавядаў мне мой муж, які пасля заканчэння інстытута два месяцы быў на вайсковых зборах. Там у іх камандзірам узвода быў звыштэрміновы з танкавай дывізіі, пры якой праводзіліся зборы. І ён часта, пастроіўшы ўзвод, пытаў, хто жадае папрацаваць на кухні, хто жадае разгрузіць машыну з дровамі, а хто жадае прыбіраць тэрыторыю? І усіх жадаючых прасіў зрабіць крок наперад. І як звычайна ў такіх сітуацыях жадаючых не было…. Тады ён заўсёды ўслых рабіў заключэнне, што яму, маўляў, усё ясна: значыць няма годных …. І пасля ўсяго гэтага ён заўсёды прызначаў першае аддзяленне на кухню, другое на разгрузку, трэцяе на ўборку тэрыторыі, а чацвёртае - адпачываць. І калі яго дакаралі, што гэта не справядліва, і задавалі яму пытанне, а чаму чацвёртае аддзяленне штораз адпачывае? Ён адказваў спакойна, што яму так проста падабаецца. На гэтым гутарка канчалася. Я распавядаю гэта, каб растлумачыць, што і ў дадзеным выпадку з выбарамі мала хто гатовы проста папрацаваць. Для гэтага павінна быць матывацыя. Гэта першы момант, які патрабуе да сабе ўвагі. А другі, - што жа ўсёткі значыць слова годныя? Якое сэнсавае ўтрыманне ўкладваецца ў яго як у выпадку са зборамі, так і ў выпадку з выбарамі? Паспрабую адказаць у меру свайго разумення. Годны чалавек - гэта чалавек, які валодае вызначанымі дадатнымі якасцямі, якія неабходныя або для выканання той або іншай працы або для вылучэння яго з серады іншых людзей. Калі разгледзець выпадак са зборамі, то ў ім чалавек сам вызначае, ці валодае ён гэтымі якасцямі або няма. А у выпадку з выбарамі гэта павінен зрабіць хтосьці іншы, а менавіта: выбаршчык . Ці можа выбаршчык зрабіць правільны выбар - гэта ўжо іншае пытанне. І наогул вылучыць з аднаго мноства людзей іншае меншае мноства, якое валодае іншымі або больш ярка выяўленымі якасцямі, задача не такая ўжо простая, як на першы погляд падаецца. Узяць хоць бы спорт. Ёсць такія віды спорту, дзе ўсё проста, ясна і зразумела. Напрыклад, лёгкая атлетыка або канькабежны спорт. Вось прабег чалавек хутчэй усіх дыстанцыю - значыць перамог. А вось як вызначаць пераможцаў у фігурным катанні? Накшталт усе крытэры падліку ачкоў вядомыя і, падаецца, толькі бяры адзнакі суддзяў, ды і падлічвай. Але не тое было. Не заўсёды годныя становяцца пераможцамі. Бо суддзі таксама людзі са сваімі поглядамі і недахопамі. І колькі скандалаў было на спаборніцтвах любога рангу з-за судзейства? Шмат, - у тым ліку і на Алімпійскіх Гульнях. Нагадаю толькі выпадак з расійскай фігурысткай Ірынай Слуцкай, якую засудзіўшы на Алімпіядзе, проста пазбавілі залатога медаля. Гэта я гавару аб фігурным катанні, дзе практычна ўсё ёсць - і крытэрыі, і палажэнні, і правілы. Але і там суб'ектыўны фактар пакуль яшчэ моцна ўплывае на адзнаку выступаў, на вылучэнне менавіта годных. А да чаго гэта прыводзіць, я думаю, вы, дарагія чытачы, самі выдатна ведаеце. Ламаюцца лёсы людзей, знікае жаданне працаваць, губляецца вера ў справядлівасць…. А што адбываецца ў тых жыццёвых з'явах, калі крытэрыяў выбару або адбору наогул не існуе або яны ўжо ёсць, але яны не адназначныя? Утвараецца проста хаос або, як гавораць у народзе, каламуціцца вада. І тады заўсёды знаходзяцца ахвотнікі палавіць рыбку ў гэтай вадзе. І яшчэ як ловяць! Я ужо гаварыла аб спорце, дзе сітуацыя яшчэ больш-меней не гэтак крытычная. А што ўжо гаварыць аб іншых відах дзейнасці чалавека? У якасці яшчэ аднаго прыкладу возьмем хоць бы расійскую эстраду, тых, каго мы стала бачым на экранах тэлевізараў і чуем па радыё. Глядзіш той або іншы канцэрт і дзіву даешся. Выступаюць артысты… і гэты народны, і іншы накшталт таксама народны. А параўнаеш, што неба і зямля …. І узнікае пытанне, завошта гэта ім прысвойваюць такое званне як народны артыст? За прыколы на сцэне, ці што? А усё чаму? Ды таму, што няма выразных крытэраў прысваення званняў як заслужанага артыста так і народнага. Вось і атрымоўваецца як у згаданым мной выпадку са зборамі - што захацеў звыштэрміновы, то і зрабіў. Мала таго, некаторыя артысты ўжо самі прысвойваюць сабе званні тыпу кароль шоу-бізнесу, залаты голас, імператрыца эстрады і іншыя. У мяне часта чытачы ў сваіх лістах пытаюць, як я стаўлюся да захавання звання Народны артыст СССР? Па гэтай падставе я магу толькі сказаць, што гэтае высокае званне прысвойвалі сапраўды годным артыстам. А якія імёны! Муслім Магамаяў, Сафія Ратару, Людміла Зыкіна… Сёння такіх выразных крытэрыяў няма, а калі і ёсць то яны проста не працуюць. Сучаснае грамадства з'яўляецца складаным і шматгранным. І вядома не так лёгка стварыць такія ўмовы, каб яго эліту складалі сапраўды годныя людзі: заслужаныя артысты, настаўнікі, лекары, дзеячы навукі і гэтак далей. А для гэтага ў грамадстве ва ўсіх сферах дзейнасці павінны быць выразныя і ясныя крытэрыі вылучэння такіх людзей. Што іх, гэтых крытэрыяў, няма я ўжо аб гэтым гаварыла. Ды і мне падаецца, што існуе вызначаная катэгорыя людзей, якая проста зацікаўлена ў тым, каб гэтыя крытэрыі і не існавалі. Каламутная вада і хаос - гэта іх стыхія. А тое, што збядняецца наша культура, зводзіцца ў ранг саматужніцтва, гэта іх не хвалюе. Так што сёння годныя наперад не выйдуць, бо яшчэ не ясна, а што жа ў нашым грамадстве лічыцца годнасцю, а што недахопам?

Да новых сустрэч у Інтэрнэце, дарагія чытачы ІБК!

Ці становіцца цяплей?

Алесь ГРУША

У міжнародным жыцці 2008 года адбыліся дзве вельмі важных падзеі. Гэта выбары прэзідэнта Расіі ў сакавіку месяцы і выбары прэзідэнта ЗША у лістападзе. Гэтыя падзеі можна назваць ключавымі або паваротнымі ва ўсёй міжнароднай палітыцы. Бо ад якасці і ўзроўня адносін паміж Расіяй і ЗША практычна залежыць усё ў свеце. Яны самы галоўны фактар міжнароднай стабільнасці і таму з'яўляюцца прыярытэтнымі, як у знешняй палітыцы Расіі, так і ў знешняй палітыцы ЗША. Ключавымі задачамі такіх адносін з'яўляюцца забеспячэнне іх устойлівага развіцця ў канструктыўным і прадказальным рэчышчы, пашырэнне сфер супадзення інтарэсаў, пераадоленне рознагалосся на аснове пошуку кампрамісаў з улікам нацыянальных інтарэсаў адзін аднаго. Асноўныя прынцыпы двухбаковага партнёрскага дыялогу паміж Расіяй і ЗША былі замацаваны яшчэ ў траўні 2002 года ў Маскоўскай Дэкларацыі аб новых стратэгічных адносінах, падпісанай Прэзідэнтамі Ўладзімірам Пуціным і Джорджам Бушам. Прыярытэтныя кірункі двухбаковага ўзаемадзеяння таксама былі вызначаны. Гэта сумесная праца ў інтарэсах міжнароднай бяспекі і стратэгічнай стабільнасці, барацьба з міжнародным тэрарызмам і процідзеянне іншым новым глабальным выклікам і пагрозам, садзейнічанне рашэнню рэгіянальных канфліктаў, развіццё гандлёва-эканамічных сувязяў, пашырэнне кантактаў паміж грамадствамі і людзьмі. За перыяд часу з 2002 года па 2008 год было нямала зроблена абедзвюма краінамі ў пазначаных кірунках сумеснай дзейнасці. Але і за гэты перыяд яшчэ задоўга да прэзідэнцкіх выбараў у расійска-амерыканскіх адносінах выявіліся істотныя рознагалоссі. Я не буду пералічваць усе рознагалоссі паміж гэтымі краінамі, а назаву толькі некаторыя. Так ваенная акцыя НАТО у Югаславіі адразу жа выявіла розныя падыходы Расіі і ЗША да рашэння балканскай праблемы. Акрамя таго, ЗША актывізавалі пашырэнне НАТО на Ўсход і тым самым спрабавалі і спрабуюць стварыць выгодную для сябе сістэму еўрапейскай бяспекі. У той жа час асабліва рэзкую рэакцыю ЗША выклікалі ўзятае Расіяй абавязацельства па будаўніцтву АЭС у Іране і "уцечкі" у гэтую краіну расійскіх ракетных тэхналогій. ЗША таксама з вялікім падазрэннем ставяцца да інтэграцыйных працэсаў на постсавецкай прасторы пад эгідай Расіі, бачачы ў іх праяву імперскіх амбіцый. Такім чынам, гэты этап узаемадзеяння двух дзяржаў вызначыўся прыкметнай праявай элементаў канкурэнцыі і рознагалосся, што, сапраўды гаворачы, насіла цалкам аб'ектыўны характар. Пасля прэзідэнцкіх выбараў ЗША і Расія далі ясна зразумець адзін аднаму, што выпрабоўваюць вызначанае расчараванне ў развіцці адносін за гэты перыяд часу па цэламу шэрагу кірункаў, і выказалі гатоўнасць аднавіць канструктыўны дыялог. Так Расія ўжо у асобе прэзідэнта Мядзведзява па-ранейшаму выступае за далейшае супрацоўніцтва з ЗША на раўнапраўнай аснове, якое магло бы забяспечыць бяспеку і эканамічны росквіт народаў абодвух краін і не дапушчаць пры гэтым крызісу даверу, нават калі ў асобных выпадках будуць узнікаць досыць сур'ёзныя рознагалоссі па некаторых пытаннях міжнароднага жыцця. Расія зацікаўленая стаць краінай з квітнеючай эканомікай і з развітой дэмакратыяй, інтэграванай у палітычнае і эканамічнае жыццё свету. Расія зацікаўленая стаць дзяржавай, межы якой надзейна абароненыя і якая паважае нормы міжнароднага права і вырашае ўнутраныя канфлікты мірным, дэмакратычным шляхам. Расія таксама гатовая стаць дзяржавай, якая выконвае і абараняе правы сваіх грамадзян. Такім чынам, у расійска-амерыканскіх адносінах пасля прэзідэнцкіх выбараў наступіў перыяд сур'ёзнай карэкціроўкі ўзаемных адзнак паводзін адзін аднаго на міжнароднай арэне, што спрыяе выяўленню наяўнай здаровай прагматычнай асновы для іх далейшага ўстойлівага пазітыўнага развіцця. Напрыканцы я жадаю сказаць, што пасля некалькіх гадоў астуджэння ў адносінах паміж Расіяй і ЗША наступіў перыяд відавочнага пацяплення. І я думаю, што гэты перыяд будзе доўгім. Прынамсі, усе мы зацікаўленыя ў гэтым. Да новых сустрэч дарагія чытачы ІБК!

Сумленныя выбары

Павел ХОДАС

Дарагія чытачы ІБК, у сваіх лістах вы часта закранаеце тэму выбараў у вышэйшыя заканадаўчыя органы сваёй краіны. Лісты гэтыя ў асноўным прыходзяць з Беларусі, Украіны і Расіі. Вы звяртаецеся, як у саму рэдакцыю ІБК, так і часта асабіста да мяне, і просіце апублікаваць іх у нашай газеце. У сувязі з гэтым я і вырашыў вам адказаць і сёе-тое растлумачыць. Галоўнае, што я жадаю вам сказаць, так гэта тое, што ўсе атрыманыя лісты мы чытаем і, калі ёсць у гэтым неабходнасць, заўсёды на іх адказваем. А тыя лісты, якія ўяўляюць цікавасць для шырокай грамадскасці, мы ў асноўным, з вашай згоды, публікуем ў рамках конкурсу "Залатое Пяро ІБК". Аб умовах правядзення гэтага конкурсу вы можаце заўсёды прачытаць у ІБК у раздзеле АД РЭДАКЦЫІ. Шмат вашых лістоў, аформленых у выглядзе артыкулаў, мы ўжо апублікавалі і па-за рамкамі гэтага конкурсу. Дарагія чытачы, вы павінны разумець, што рэдакцыя ІБК, як і ўсе вы, зацікаўлена, каб у нашым жыцці было менш недахопаў і негатыўных з'яў. Але наша газета не дошка аб'яў, на якую вешаюць для ўсеагульнага агляду ўсё, што каму захочацца. Акрамя таго ў ІБК няма форума, на якім можна абмяркоўваць усё, што каму заманецца. У гэтым ёсць як наш некаторы недахоп, так і істотная наша перавага. Недахоп складаецца ў тым, што такі падыход не дазваляе вам самім, дарагія чытачы, без умяшання рэдакцыі ініцыяваць абмеркаванне магчымых актуальных тэм. А перавага складаецца ў тым, што ўсе матэрыялы, якія публікуюцца ў ІБК, заўсёды адказваюць усім патрабаванням, якія прад'яўляюцца да любой друкаванай прадукцыі. А што дакранаецца ўдасканалення наяўных выбарчых сістэм, то гэтая праблема не новая. З той пары, калі ў грамадстве стала ўсталёўвацца прадстаўнічая дэмакратыя, існуе і праблема сумленных выбараў. Вядома, найбольшы досціп гэтая праблема набыла ў наш час у постсавецкіх рэспубліках і асабліва ў Беларусі. На гэту тэму мы ўжо пісалі, і не адзін раз. Мы нават апублікавалі кароткае апісанне механічнага апарата падліку галасоў, які прапанаваў вынаходнік Сайкоўскі. Але за ўвесь гэты час, пачынальны з моманту апублікавання падобных матэрыялаў, ні адна зацікаўленая або адказная асоба не звярнулася ў рэдакцыю ІБК з просьбай або з тлумачэннем. Але тэма выбараў з'яўляецца вельмі важнай для любога грамадства. Бо выбарчая сістэма гэта адна з галоўных асноў дзяржаўнага ладу. У залежнасці ад таго, якая ў грамадстве рэалізавана выбарчая сістэма, дзяржава можа быць, як таталітарнай, так і дэмакратычнай. Я не буду распавядаць вам, дарагія чытачы ІБК, якія бываюць выбарчыя сістэмы. З вашых лістоў ясна, што не гэта вас хвалюе. Вас хвалюе іншае, а менавіта: ці вырашае што-небудзь ваш голас на любых выбарах? Але я жадаю зазначыць, што некаторыя выбарчыя сістэмы як раз і пакутуюць такім недахопам, пры якім галасы некаторых выбаршчыкаў могуць быць атрыманы не тымі, за каго яны прагаласавалі. Тое, што галасы выбаршчыкаў заўсёды нешта вырашаюць, гэта прапісная ісціна. Але магчымыя выпадкі, калі яны вырашаюць не тое, што жадалі бы самі выбаршчыкі. Я, як разумею, шматлікіх чытачоў ІБК, якія закранулі у сваіх лістах праблему сумленных выбараў, гэтак жа хвалюе і пытанне, не скажаюць ці волю выбаршчыкаў самі выбарчыя сістэмы пры атрыманні канчатковых вынікаў? Па істоце гэтае пытанне сугучна з прынцыпам, які быў выказаны яшчэ ў 1789 годзе бачным дзеячам Вялікай французскай рэвалюцыі Анарэ Мірабо. Ён атаясамліваў парламент з картай дзяржавы. Як на карце, якая адлюстроўвае ў паменшаным маштабе ўсе асаблівасці рэльефу краіны, у парламенце павінны быць прадстаўлены неаднолькавыя погляды і інтарэсы розных пластоў насельніцтва ў адпаведнасці з іх распаўсюджваннем і падтрымкай у народзе. Практычна гэтую ідэю пачалі ўвасабляць у жыццё толькі стагоддзем пазней, калі былі распрацаваны адпаведныя правілы і былі праведзены першыя парламенцкія выбары на аснове прапарцыйнага прадстаўніцтва (прапарцыйнай сістэмы). Па істоце прынцып Мірабо (мне падаецца, што будзе справядліва так яго зваць) некаторы ідэал, да якога трэба стала імкнуцца. У аснову жа прапарцыйнай выбарчай сістэмы пакладзены прынцып прапарцыйнага прадстаўніцтва ў заканадаўчым органе розных наяўных у грамадстве палітычных поглядаў, плыняў і партый, якія іх выказваюць. Гэты прынцып складае ў сабе два галоўных патрабавання. Па-першае, не павінна існаваць так званых зніклых галасоў групы выбаршчыкаў, якія падтрымалі на выбарах партыю або кандыдата, якія не атрымалі большасці ў маштабе выбарчай акругі або ўсёй краіны. Гэтыя выбаршчыкі, тым не менш, павінны мець сваіх прадстаўнікоў ў заканадаўчым органе, якія будуць адлюстроўваць іх запатрабаванні і інтарэсы. Не толькі большасць, але і меншасць мае права быць прадстаўленай у парламенце. Па-другое, кожная партыя, якая выставіла спіс кандыдатаў, павінна атрымаць у парламенце такую жа долю месцаў, якая адпавядае долі галасоў, пададзеных за яе на ўсеагульных выбарах. Адгэтуль распаўсюджаны іншы назоў дадзенай сістэмы - сістэма партыйных спісаў. Калі партыю, якая выставіла спіс кандыдатаў, падтрымаў, напрыклад, кожны пяты з тых выбаршчыкаў, якія прагаласавалі, то і пятая частка дэпутацкіх мандатаў павінна быць аддадзена гэтай партыі. Вось каротка я растлумачыў вам, дарагія чытачы, тое, што жадалася бы нам усім мець у ідэале. Рэальная жа карціна, як вы правільна зазначылі, далёкая ад такога ідэалу. Па-першае з-за таго, што забяспечыць выкананне прынцыпу Мірабо не так проста чыста тэхнічна. Але тут я адзначу, што ўсёткі наяўныя сродкі і спосабы ўсяго механізму выбараў ад самога пачатку аж да размеркавання мандатаў практычна не скажаюць волю выбаршчыкаў. Па-другое, з-за суб'ектыўнага фактару. Часта знаходзяцца групы людзей, якія імкнуцца выкарыстаць наяўную выбарчую сістэму ў сваіх інтарэсах. Такой спакусе цалкам могуць паддацца, як крымінальныя або тэрарыстычныя арганізацыі, так і апазіцыйныя палітычныя партыі. Але зрабіць гэта досыць складана, бо ў любой краіне існуюць дзяржаўныя структуры, якія забяспечваюць бяспеку выбарчых сістэм. У гэтым плане найбольшымі магчымасцямі паўплываць на выбары валодаюць групы або арганізацыі, якія знаходзяцца ва ўладзе, што рэальна і бывае. Шматлікім вядома сталінская выбарчая сістэма, якая, як айсберг, складалася з двух частак - бачнай і нябачнай, падводнай. Гэта сістэма вельмі выразна забяспечвала патрэбныя вынікі незалежна ад таго, як праходзілі самі выбары. Таму галоўнай задачай у постсавецкіх рэспубліках з'яўляецца стварэнне выбарчых сістэм, вольных ад уплыву суб'ектыўнага фактару. Тады выбары будуць і сумленнымі і чыстымі. Да новых сустрэч, дарагія чытачы ІБК!