Думай, дзядзька! Думай...

Пятро РАМАНОЎСКІ (Польшча)

Дабрыдзень, дарагія чытачы ІБК! Я вельмі рады новай сустрэчы з вамі! Я дзякую рэдакцыю ІБК, якая падала мне гэтую выдатную магчымасць. Я ужо даўно жадаў падзяліцца з вамі сваімі думкамі аб праблеме, якая патрэсла ўвесь свет у 2008 годзе і яшчэ дагэтуль уплывае на ўсіх нас. Я запрашаю вас прачытаць гэты артыкул і задумацца.… Загадзя прашу выбачэнне ў тых, хто не так, як я жадаў бы, зразумее назоў і сэнс гэтага артыкула. У апошні час шмат у СМІ пішацца аб сусветным эканамічным крызісе 2008 года. Пісаў аб гэтай жудаснай з'яве і я. Але ў адной або нават у некалькіх артыкулах не напішаш аб усіх хвалюючых пытаннях. Што жа адбываецца ў нашым свеце? Усе мы імкнуліся да дэмакратыі…. І нашы спадзевы накшталт яе сталі спраўджвацца. Я маю на ўвазе жыхароў Польшчы, Літвы, Расіі і Ўкраіны. Але не паспелі ў гэтых краінах яшчэ правесці да канца неабходныя структурныя ператварэнні, як тут такое здарылася! Сапраўдная сусветная эпідэмія, толькі эканамічная! Але медыцына ўжо ўмее неяк прагназаваць эпідэміі і загадзя прымае прафілактычныя меры. І калі не атрымоўваецца яе пазбегнуць зусім, то хоць загасіць. А як у эканоміцы? Што крызіс прыходзіць нечакана? Я думаю, што не. Бо былі сімптомы. І шматлікія эканамісты бачылі яго набліжэнне. Прынамсі, я, хоць і не адмысловец у эканоміцы, а толькі цікаўлюся некаторымі яе пытаннямі, да 2008 года сустракаў у друку вельмі трывожныя прадказанні. Для большай пераканаўчасці давайце звернемся да выказванняў вядомага швецкага эканаміста, старэйшага навуковага супрацоўніка Інстытута Міжнародных Эканомік (Peterson Institute for International Economics), прафесара Джарджтаўнскага Ўніверсітэта (Georgetown University) Андерса Ослунда (Anders Aslund). Гэтыя выказванні ставяцца да перыяду часу пачатковай стадыі крызісу ў 2008 годзе. Прывяду выказванне Андерса Ослунда амаль даслоўна. "Можна сказаць, што Нурыэль Рубіні, прафесар Універсітэта Нью-Ёрка, сапраўды бачыў гэта і пісаў аб гэтым некалькі гадоў. У гэтым шэрагу таксама варта згадаць Марціна Вульфа з газеты Financial Times - фактычна галоўнага эканамічнага калумніста ў свеце; прафесара Раберта Шылера з Ельскага Ўніверсітэта... Фінансіст Джордж Сорас апублікаваў дзве кнігі аб набліжэнні крызісу - адну ў мінулым (у 2007 годзе, нататка аўтара) іншую - сёлета. Але на такія прагнозы вельмі маленькі попыт. У бізнесе падобныя прадказанні проста ніхто не жадае слухаць і ўспрымаць. Урады таксама не жадаюць прыслухвацца да такіх прадказанняў, а ўніверсітэты не асоба схільныя займацца рэчаіснасцю. У студзені гэтага года на сусветным эканамічным форуме ў Давосе над Рубіні смяяліся з-за таго, што ён занадта песімістычна гаварыў аб будучыні. Але адна справа: ведаць, што падобнае, у прынцыпе, магчыма, а з іншага боку ведаць, што гэта сапраўды адбудзецца. Самае галоўнае, ніхто не мог прадказаць, калі крызіс пачнецца". І што жа атрымоўваецца? А атрымоўваецца тое, што ўсе ведалі пра набліжэнне крызісу, але не рэагавалі, а спакойна чакалі, калі ён прыйдзе. Няма ні адмысловых эканамічных устаноў, ні структур, якія павінны праводзіць сталы маніторынг у эканоміцы. Што можна сказаць па гэтай падставе? Пра прыватны бізнес магу сказаць толькі адно, што гэта яго дзела. А вось як жа ўрады? Бо народы даручылі ім свае лёсы! Падобнае пытанне Андерс Ослунд вельмі спакойна тлумачыць. "Палітыкі, якія прывялі краіну да крызісу, натуральна, страцілі давер. Гэта значыць, што найважнейшае - змяніць такіх палітыкаў. Урад, які не хвалюецца з-за крызісу, звычайна прайгравае наступныя выбары. Як, скажам, неўзабаве пасля дэфолту ў жніўні 1998 года ў Расіі ўрад быў адпраўлены ў адстаўку". Таксама атрымоўваецца вельмі смутна. Празяваў ўрад крызіс і проста сыходзіць у адстаўку. А як жа лёсы мільёнаў людзей? Яны, аказваецца, нікога не хвалявалі. Не хвалявалі ўрады і магчымыя далейшыя наступствы, аб якіх таксама сказаў Андерс Ослунд. "Зноў-такі, варта зыходзіць з таго, што гэта найбуйнейшы фінансавы крызіс у гісторыі. Мы ведаем, што пасля Другой Сусветнай вайны склалася наступная заканамернасць. Калі ў адной краіне Захаду пачынаецца адначасова крызіс на рынку нерухомасці і крызіс на рынку фінансаў, то эканамічны спад у памеры 5% працягваецца не меней трох гадоў, у сярэднім - пяць гадоў. Калі ўлічыць гэта, то нам вельмі павязе, калі тэмпы росту валавога ўнутранага прадукту (ВУП) скароцяцца толькі на 10%. У часы Вялікай Дэпрэсіі (сусветны крызіс 1929-1933 гадоў, тлумачэнне аўтара) ВУП ЗША паменшыўся на 33%. Вядома, мы не будзем паўтараць тых жа самых памылак, але, цалкам верагодна, што здзейснім нейкія новыя". Такім чынам, з сказанага ўжо можна зрабіць асноўную выснову, што сам крызіс усімі адказнымі службоўцамі, палітыкамі і ўрадамі, успрымаецца як нешта належнае, цалкам натуральнае. І ўсё гэта не гледзячы на тое, што сусветныя фінансавыя крызісы з'яўляюцца адной з самых сур'ёзных праблем, якія хвалююць чалавецтва з даўніх пор. У 2008 годзе гэтая бяда кранула практычна кожнага з нас. Памяншэнне прыбытку, пазбаўленне месца працы, рост цэнаў, затрымка заработнай платы, стыпендый, пенсій, беспрацоўе… Людзі проста ў паніцы! Слова крызіс гучала паўсюды. У газетах можна было прачытаць жахлівыя нататкі аб тым, што нейкі прадпрымальнік пакончыў жыццё самазабойствам, бо не мог прахарчаваць сваю сям'ю. І нажаль, такія выпадкі былі нярэдкія. І як паказвае гісторыя і вывучэнне чыннікаў такой негатыўнай з'явы, крызіс зараджаецца ў адной асобна ўзятай краіне. Так папярэднікам сучаснага крызісу быў іпатэчны крызіс у Злучаных Штатах Амерыкі, які выявіўся ўжо ў 2006 годзе. Тагачасная сітуацыя пачалася з памяншэння колькасці продажу дамоў. Затым, ужо ў 2007 годзе, гэтая праблема перарасла ў крэдытны крызіс. Крэдыт на практычна любы тавар мог атрымаць кожны жадаючы і надзвычай шмат людзей стала карыстацца паслугай пакупак у растэрміноўку. Тады гэта падавалася выгоднай прапановай. Адсутнасць кантролю над колькасцю крэдытаў прывяло да глабалізацыі праблемы і фінансаваму крызісу. А потым праз некаторы час фінансавы крызіс ЗША прыняў сусветныя маштабы і дакаціўся да ўсіх нас. Ці ёсць гарантыі, што такая з'ява ў такім а можа і ў большым маштабе не паўтарыцца праз некаторы час? Сёння такіх гарантый пакуль няма. Так што адказным службоўцам пара ўжо, нарэшце, задумацца аб лёсах простых людзей! Так што думайце дзядзькі, думайце! Да новых сустрэч у Інтэрнэце, дарагія чытачы ІБК!

Пачым цяпер энергарэсурсы?

Міхась СКРЫПКА

У апошнія гады жыхары Беларусі штораз ужо з некаторай трывогай чакаюць канца бягучага года і пачатка будучага. І чыннікам гэтага з'яўляюцца змены тарыфаў на імпартуемыя ў рэспубліку энергарэсурсы. Вось і канец 2009 года не быў выключэннем. Перад пачаткам навагодняга свята была абвешчана цана на газ для Беларусі на першы квартал 2010 года. Глава "Газпрама" Аляксей Мілер заявіў, што Беларусь будзе купляць газ па 168 даляраў за тысячу кубаметраў. Ён сказаў, што сярэднегадавая цана на газ для Беларусі ў 2009 годзе склала каля 150 даляраў, а паводле падпісанага кантракту ў першым квартале 2010 года Беларусь будзе плаціць за газ 168 даляраў за тысячу кубаметраў. Кіраўнік "Газпрама" таксама дадаў, што цана газу для Беларусі значна менш, чым для іншых пакупнікоў расійскага газу з-за адсутнасці экспартнай пошліны. Прэзідэнт жа Беларусі на выніковай прэс-канферэнцыі 30 снежня 2009 года заявіў аб тым, што нафта і газ падаражэюць у 2010 годзе толькі для Беларусі і іх цану жадаюць яшчэ падвысіць. Аляксандр Лукашэнка сказаў, што, Беларусь змушана купляць нафту і газ толькі ў Расіі, і таму з-за росту цаны на гэтыя энергарэсурсы растуць цэны на тавары і паслугі ўнутры краіны. Гэта ўсё было перад самым Новым Годам. І мы неяк пражылі два тыдня і супакоіліся. Але вось 13 студзеня ўжо перад старым Новым Годам у друку з'яўляецца заява прадстаўніка расійскай кампаніі "Транснафта" Ігара Дзёміна. У заяве было сказана, што Расія можа ў найблізкія дні прыпыніць пастаўкі нафты ў Беларусь. Па яго словам, у выпадку з Мазырскім нафтаперагонным заводам (НПЗ), гэта можа адбыцца ўжо ў канцы бягучага тыдня, калі яго кіраўніцтва не пацвердзіць заяўкі з указаннем аб'ёмаў атрымоўваемай нафты. У выпадку з Наваполацкім НПЗ пацверджаных заявак для паставак хопіць толькі да канца наступнага тыдня. Пры гэтым Дзёмін удакладніў, што ў цяперашні час прапампоўка нафты на абодва НПЗ у Беларусі, а таксама транзітныя пастаўкі здзяйсняюцца ў поўным аб'ёме. Стала ўжо традыцыяй, што Расія і Беларусь не могуць урэгуляваць канфлікт вакол умоў паставак нафты на новы каляндарны год. Беларусь настойвае на тым, каб Расія пастаўляла ёй больш бязпошліннай нафты. Аднак Расія гатова не абкладаць пошлінай толькі тую нафту, якая прызначана для ўнутранага беларускага спажывання. Вядома, што вялікая частка расійскай нафты, якая пастаўляецца Беларусі, перапрацоўваецца на Мазырскім і Наваполацкам НПЗ і затым прадаецца ў Еўропу. Паводле заключанай ў студзені дамове, з агульнага аб'ёму (21,5 мільёнаў) бязпошліна ў 2010 годзе Беларусь атрымае толькі 6,3 мільёна тон нафты. Такім чынам, з бязпошліннай сістэмы былі выключаны аб'ёмы, якія ідуць пасля перапрацоўкі на рээкспарт. Аднак Беларусь настойвае на поўнай адмене экспартнай пошліны на расійскую нафту з 1 ліпеня 2010 года. Так паніжэнне на 37,2% аб'ёмаў паставак расійскай нафты толькі за студзень і люты 2010 года (у параўнанні з аналагічным перыядам 2009 года) прывяло да таго, што магутнасці беларускіх НПЗ апынуліся загружанымі толькі напалову. Такую сітуацыю ў нейкай ступені можна паправіць за кошт будучых паставак венесуэльскай нафты. Аднак рэнтабельнасць паставак нафты з Венесуэлы ў Беларусь выклікае вялікія сумненні ў экспертаў. Так, ва ўмовах дзеючай рынкавай кан'юнктуры нафта з Венесуэлы можа апынуцца на 10-20% даражэй, чым нафта з Расіі, праўда без уліку пошлін. Так што транспарціроўка нафты можа вельмі сур'ёзна стукнуць па эканамічнай мэтазгоднасці беларуска-венесуэльскага праекту ў такім выглядзе. Некаторыя перспектывы купляць таннейшыя энергарэсурсы дае Мытны саюз Беларусі, Расіі і Казахстана. Асноўны сэнс удзелу Беларусі ў гэтай структуры складаецца ў тым, каб палепшыць умовы і цэны паставак расійскіх энергарэсурсаў. Таму ўступ у дзеянне Мытнага саюза беларускім прэзідэнтам цвёрда ўвязваецца з падпісаннем дамоў аб стварэнні новай арганізацыі: Адзінай эканамічнай прасторы (АЭП). Па думцы Аляксандра Лукашэнкі, у рамках АЭП павінны быць роўнадагаворныя цэны на энергарэсурсы. З'яўляецца відавочным, што Беларусь жадае атрымаць новыя палёгкавыя ўмовы паставак нафты і газу. Але як раз у гэтым пытанні Расія не жадае ісці на саступкі. Такім чынам, сэнс далучэння Беларусі да Мытнага саюза без усталявання роўнадагаворных цэнаў на энергарэсурсы губляецца. Такое пакуль становішча спраў з энергарэсурсамі. Да новай сустрэчы ў Інтэрнэце, дарагія чытачы ІБК!

Пра рублікі, зялёныя і абаранкі….

Ірына ПАЎЛІНА

Вось прайшоў ужо другі год ва ўмовах сусветнага фінансава-эканамічнага крызісу. Як мы ўсё яго пражылі, дарагія сябры? Вас, дарагія чытачы ІБК, вядома, цікавіць, як яго пражылі менавіта жыхары Беларусі? Цяжка сказаць. Бо кожны з нас пражыў 2009 год па-свойму. Давайце лепш звернемся да агульнай ацэнкі, прычым да афіцыйнай. Так 2 лютага гэтага года прайшло паседжанне Рады Міністраў, дзе разглядаліся падрахункі сацыяльна-эканамічнага развіцця Беларусі за 2009 год. На гэтым паседжанні старшыня Рады Міністраў Сяргей Сідорскі адзначыў, што год быў складаным для нацыянальнай эканомікі, бо Беларусі, як і большасці краін свету, прыйшлося працаваць у цяжкіх умовах. Ён сказаў, што Ўрад сумесна з Нацыянальным банкам і мясцовымі органамі ўлады рэалізавалі комплекс мер па процідзеянні негатыўнаму ўплыву крызісу на эканоміку краіны. Улічваючы падзенне попыту на айчынную прадукцыю на знешніх рынках, першым чынам у Расіі, быў прыняты шэраг рашэнняў па стымуляванні беларускага экспарту. Кіраўніком дзяржавы былі падпісаны ўказы, накіраваныя на развіццё лізінгу і стымуляванне набыцця айчыннай прадукцыі. Былі прыняты і іншыя меры. Дыверсіфікаванне экспартных паставак спрыяла рэалізацыі зацверджаных ва Ўрадзе стратэгій развіцця экспарту ў краіны блізкага і далёкага замежжа. Паралельна праводзілася праца па стымуляванні ўнутранага попыту. Па словах старшыні Ўрада ў 2009 годзе былі прыняты рашэнні па лібералізацыі эканамічных адносін у краіне, накіраваныя на ўхіленне залішніх адміністрацыйных бар'ераў і паляпшэнне бізнес клімату ў цэлым. Была праведзена праца над далейшым спрашчэннем адміністрацыйных працэдур, у тым ліку над скарачэннем ліку відаў дзейнасці, якія ліцэнзуюцца, і тэрмінаў атрымання ліцэнзій. Па словах Сяргея Сідорскага прынятыя Ўрадам у 2009 годзе меры спрыялі прадухіліць эканамічны спад, захаваць прамысловы патэнцыял краіны і працоўныя калектывы прадпрыемстваў. Па падрахунках 2009 года ў Беларусі быў забяспечаны рост вытворчасці ў такіх асноўных галінах, як сельская гаспадарка, будаўніцтва, гандаль і грамадскае сілкаванне. Не было дапушчана павелічэнне беспрацоўя і раскручванне інфляцыйных працэсаў. Спажывецкія цэны ў 2009 годзе выраслі на 10,1%, што ніжэй паказчыку 2008 года (13,3%). Колькасць занятага ў эканоміцы насельніцтва захавана на ўзроўні 2008 года. Рэальныя грашовыя прыбыткі насельніцтва выраслі на 2,9% у параўнанні з 2008 годам. Старшыня Ўрады адзначыў, што ў той час як ва ўсім свеце крызіс прывёў да падзення інвестыцыйнай актыўнасці, у Беларусі быў забяспечаны хоць і невысокія (108%), але ўпэўненыя тэмпы росту інвестыцый у асноўны капітал, што спрыяла развіццю інвестыцыйнай дзейнасці ў краіне ў цэлым. Па словах Сяргея Сідорскага шэраг міністэрстваў усё жа знізілі аб'ёмы інвестыцый у асноўны капітал. Гэта, напрыклад, Міністэрства прамысловасці (86% да ўзроўня 2008 года), Міністэрства гандлю (83%), Міністэрства транспарту (97%). Па меркаванні старшыні Ўрада, у 2009 годзе неабходна было значна павялічыць інвестыцыі ў эканоміку малых і сярэдніх гарадоў. А так, з-за недастатковага інвесціравання ў 2009 годзе не былі выкананы шматлікія паказчыкі праграмы развіцця малых і сярэдніх гарадскіх селішчаў, а па шэрагу гарадоў былі дапушчаны нават іх паніжэння. Акрамя таго кіраўнік Ураду адзначыў, што ў 2009 годзе праблема з рэалізацыяй прадукцыі прывяла да росту запасаў гатовай прадукцыі на складах прадпрыемстваў. Асабліва цяжкае становішча было ў Міністэрства прамысловасці, якое ў 2009 годзе ў вызначаныя перыяды часу амаль удвая перавышала ўсталяваны нарматыў запасаў гатовай прадукцыі - 142% да сярэднемесячнага аб'ёму вытворчасці. Сяргей Сідорскі сказаў, што ў 2009 годзе не атрымалася спыніць рост адмоўнага сальда знешняга гандлю таварамі і паслугамі, якое павялічылася да 4,8 мільярдаў USD (за 11 месяцаў) пры гадавым прагнозе 1,5 мільярда. Пры гэтым экспартныя магчымасці прадпрыемстваў не былі скарыстаны ў поўнай меры. Так, у Міністэрстве прамысловасці экспарт прадукцыі за 11 месяцаў 2009 года склаў толькі 49% да аналагічнага перыяду 2008 года. Гэта не гледзячы на тое, што Ўрадам у цэлым былі прыняты найважныя рашэнні па стымуляванні ўнутранага попыту і падтрымцы шматлікіх прадпрыемстваў краіны. Сяргей Сідорскі адзначыў, што ў 2009 годзе не былі дасягнуты запланаваныя паказчыкі па тэмпах росту аб'ёму паслуг. Гэта дакранаецца паслуг транспарту, жыллёва-камунальнай гаспадаркі, страхавання, фізічнай культуры і спорту. Паніжаны аб'ём платных паслуг насельніцтву ў сферы турызму і гасцінічнага бізнесу. Кіраўнік Ураду таксама паказаў на пагаршэнне фінансавых паказчыкаў у рэальным сектары эканомікі ў 2009 годзе. Так прадпрыемствы краіны пагоршылі фінансавыя паказчыкі, і сума страт вырасла да 1,3 трыльёна BR. Старшыня ўраду ў сваім выступе асабліва падкрэсліў, што фінансавыя пытанні застаюцца найважнымі ў развіцці эканомікі краіны і што ў бягучым годзе Беларусь павінна значна дадаць у аб'ёмах прамысловай вытворчасці, знізіць складскія запасы, палепшыць фінансавыя паказчыкі прадпрыемстваў. "Сёння нам неабходна сур'ёзна прааналізаваць дапушчаныя пралікі і памылкі з тым, каб не дапусціць іх паўтору", - адзначыў напрыканцы кіраўнік Ураду. Ён таксама сказаў, што цяперашні 2010 год павінен стаць годам, які дасць значнае нарошчванне экспартнага патэнцыялу нашых прадпрыемстваў. Выступаючы на паседжанні Рады Міністраў, Першы намеснік старшыні Ўраду Беларусі Ўладзімір Семашка падкрэсліў, што ў 2010 годзе ў Беларусі будуць зменены ўмовы дзяржаўнай падтрымкі прадпрыемстваў - дзяржпадтрымка будзе вылучацца толькі пад высокаэфектыўныя інавацыйныя праекты. Уладзімір Семашка падкрэсліў, што магчымасці рэалізацыі асобных з такіх праектаў у мінулым годзе з-за сусветнага фінансавага крызісу былі паніжаны. Зараз сусветная эканоміка выходзіць з рэцэсіі, таму інавацыйнае развіццё павінна стаць адным з прыярытэтаў развіцця беларускай эканомікі ў 2010 годзе. У прыватнасці, павінна вырашыць пытанне з забеспячэннем прававым рэгуляваннем механізмаў стварэння і функцыянаванні венчурных арганізацый. Па словах Уладзіміра Семашкі, у 2010 годзе неабходна кардынальна ўзмацніць працу па прыцягненні замежных інвестыцый. Інвестыцыі ў асноўны капітал у Беларусі ў 2009 годзе склалі 108,6% да ўзроўня 2008 года. Пры гэтым чаканага прытоку замежных інвестыцый не адбылося. У структуры ўсіх інвестыцый летась яны склалі 1,4% супраць 1,7% - у 2008 годзе. Уладзімір Семашка паведаміў, што Ўрад на працягу першага паўгоддзя 2010 года мае намер прааналізаваць ход рэалізацыі дзеючых інвестыцыйных праектаў у Беларусі. Акрамя таго, Урад мае намер дапоўніць пералік гэтых праектаў, прадугледжаных да рэалізацыі ў 2010 годзе. У плане экспарту і знешняга гандлю, па меркаванні Ўладзіміра Семашкі, "насталы год не абяцае быць лёгкім, і пачатак года гэта відавочна прадэманстравала". У сувязі з гэтым галоўнай задачай у 2010 годзе павінна быць экспартная экспансія на новыя рынкі краін Азіі, Афрыкі, Лацінскай Амерыкі, якія становяцца больш плацежаздольнымі. Акрамя таго, для падвышэння экспартнага патэнцыялу неабходна прапрацаваць пытанне стварэння галіновых экспартных холдынгаў і працягнуць працу па пашырэнні гандлёва-праводзячай сеткі беларускіх прадпрыемстваў за мяжой. Немалыя надзеі ў нарошчванні экспарту беларускі Ўрад ускладае на рэалізацыю заключанай са Ашчадбанкам Расіі дамовы па ільготаванню адсоткавых ставак па крэдытах, якія будуць выдавацца ў Расіі на куплю беларускай прадукцыі. Уладзімір Семашка таксама выказаў надзею, што праца ў складзе Мытнага саюза дасць Беларусі больш плюсоў, чым мінусаў у часткі знешняга гандлю, а ў рамках "Усходняга партнёрства" атрымаецца прыбраць наяўныя абмежаванні па шэрагу пазіцый беларускага экспарту ў Еўрапейскі Саюз. Вось такія падрахункі жыццядзейнасці нашай краіны за 2009 год. Што будзе ў 2010 годзе? Пажывем, убачым…. Да новых сустрэч у Інтэрнэце дарагія чытачы ІБК!